حمایت ۵۴۰ فعال مدنی و دانشگاهی ایران از مهاجران افغان؛ «نفرت‌پراکنی و تبعیض عقب‌گرد برای جامعه ایران است»

بیش از ۵۴۰ تن از فعالان مدنی، روزنامه‌نگاران، هنرمندان، وکلا، دانشگاهیان، و پزشکان ایرانی با انتشار بیانیه‌ای ضمن اعلام همبستگی با مهاجران و پناهندگان افغان، «شکل‌گیری و هدایت جریان‌هایی را که برای حل مساله مهاجران بر طبل خشونت، نفرت‌پراکنی و تبعیض» می‌کوبند، «یک عقب‌گرد فاجعه‌بار برای جامعه ایران و نافی حقوق و ارزش‌های بنیادین انسانی و مدنی» خواندند.

این بیانیه پس از آن منتشر شد که مقام‌های کنونی و پیشین و همچنین برخی رسانه‌های ایران در روزهای اخیر لحن گزارش‌ها و اخبار خود علیه مهاجران افغان را تشدید کرده‌اند و در پی آن ویدیوهایی از برخورد خشونت‌آمیز با مهاجران افغان در برخی شهرهای ایران منتشر شد.

امضاکنندگان این بیانیه که روز جمعه ۲۱ میزان منتشر شد، همچنین بر لزوم «رعایت کرامت انسانی و حقوق مهاجران طبق اصول اخلاق ایرانی، ارزش‌های معنوی و حقوق بین‌المللی» تاکید کردند.

در بخشی از این بیانیه تاکید شده که «نظام حقوقی ایران، از مهمترین مانع‌ها و چالش‌های مهاجران برای ادغام آنان در جامعه میزبان است» و موجب از دست دادن فرصت‌ها و امکان تحرک اجتماعی و طبقاتی مهاجران و «نهایتا به حاشیه رانده شدن سیستماتیک، افزایش آسیب‌پذیری و تراکم آنها در حاشیه شهرهای بزرگ» شده است.

۸۰ توصیه دوستانه برای یادآوری رابطه محیط زیست و سلامتی در روز جهانی زمین

بعد از شیوع و پاندمی ویروس بیماری کرونا کووید ۱۹ حالا بیش از هر زمان دیگری دانشمندان و حامیان محیط زیست به ما برای حفاظت از زمین و محیط زیست هشدار می‌دهند. به نظر می‌رسد یکی از دلایل شیوع ویروس‌های خطرناک گرم، شدن کره زمین و به دنبال آن آب شدن یخچال‌های قطبی و در نتیجه فعال شدن ویروس‌هایی است که هزاران یا حتی میلیون‌ها سال در زیر این یخ‌ها منجمد و غیرفعال بودند. بهترین کمک ما به کره زمین لذت بردن از آن بوده و چه زیبا است که از زمینی پاک و تمیز لذت ببریم و تا هر مرتبه که شش های خود را پر از اکسیژن می کنیم انگیزه بیشتری برای نجات این سیاره آبی داشته باشیم. اگرچه تمامی روزها باید برای ما روز جهانی زمین پاک باشد اما نامگذاری یک روز در تقویم جهانی که در تاریخ ۲۲ آوریل و همزمان با دوم اردیبهشت ماه است به نام روز جهانی زمین پاک نشان دهنده اهمیت این موضوع است.

حفظ محیط زیست و سلامتی؛ کودکان و روز جهانی زمین

تخریب محیط زیست، چالشی مخوف تر از دشمن خارجی

در طول تاریخ، دولت های ایران اغلب دشمن خارجی را مهمترین تهدید پیش روی اقتدار حکمرانی خود معرفی می کرده اند. با این حال برخی کارشناسان با نگاهی متفاوت به حقایق جغرافیای ایران، معتقدند در سالهای نه چندان دور چالش های زیست محیطی به مراتب بیش از هر دشمن خارجی و یا شورش داخلی، امنیت و اقتدار کشور را تهدید می کند.

بر اساس گزارش های رسمی، بیش از دو سوم کشور یعنی گستره وسیعی بالغ بر 118 میلیون هکتار به سرعت در حال بیابانی شدن است و با توجه به خشکسالی های اخیر چنانچه روند نابودی منابع مختلف آبی همچون دریاچه ها و سفره های زیرزمینی اصلاح نشود، به دلیل مهاجرت های گسترده مردم، طی سی سال آینده ایران به سرزمینی غیر قابل سکونت بدل خواهد شد. این روند در حالی است که از یکسو ضرورت توسعه برای آینده مطلوب کشور اجتناب ناپذیر است و از سوی دیگر محدودیت های زیست محیطی، چالش های بسیاری را پیش روی تحقق این اهداف قرار داده است.

با توجه به اهمیت موضوع در ادامه ضمن اشاره به مهمترین چالش های زیست محیطی کشور، تحلیلی از روندها و پیامدهای مرتبط با هر یک موضوع مورد بررسی قرار می گیرد. بر اساس شواهد موجود به نظر می رسد محدودیت منابع آب، فرسایش خاک و آلودگی هوا در زمره مهمترین روندها و چالش های زیست محیطی کشور هستند که در ادامه به بررسی آنها می پردازیم.

آب (خشکسالی):

بیش از نود درصد ایران در منطقه خشک یا نیمه خشک قرار دارد، و در نتیجه با توجه به فقدان رودها و دیگر منابع آبهای سطحی، حدود نیمی از آب شیرین مورد نیاز کشور، از طریق سفره های زیرزمینی تامین می شود. به همین دلیل روند فزاینده مصرف منابع آبی در سالهای اخیر، فشار زیادی را بر این منابع وارد کرده و مخازن و سفره های زیرزمینی کشور به سرعت در حال تخیه و نابودی هستند.

بر اساس پژوهش‌های انجام‌شده طی سال‌های آینده به‌طور میانگین دمای هوا 3 تا 5 درجه افزایش‌یافته و بارش باران نیز ده درصد کاهش خواهد یافت. این موضوع به همراه پیامدهای سیزده سال خشک‌سالی به معنی آن است، ایران با ورود به مرحله سوم خشک‌سالی و خشک‌سالی هیدرولوژی، در آستانه از دست دادن تمامی سفره‌های زیرزمینی خود است. چنین وضعیتی سبب می‌شود علاوه بر خشک شدن قنات‌ها و چشمه‌ها، بسیاری از رودها از حالت دائمی به شکل فصلی درآیند که برآیند همه آن‌ها غیرقابل زیست شدن بسیاری از روستاها و مناطق و مهاجرت هرچه بیشتر به شهرهای بزرگ و در نتیجه تشدید فشار بر منابع دیگر مناطق و بحران‌های اجتماعی و اقتصادی است.

جنگ و محیط‌ زیست

محیط‌زیست یک مقوله جهانی است و حد و مرز نمی‌شناسد بنابراین وقتی در گوشه‌ای از دنیا آسیبی به طبیعت وارد می‌شود آثارش تا کیلومترها دورتر دیده می‌‍شود، در این میان جنگ بیشترین ضربه را وارد می‌کند چون علاوه بر کشتن انسان‌های بی‌گناه موجب نابودی طبیعت، آلوده شدن منابع آب و خاک می‌شود و اثر آن تا سال‌های طولانی پابرجاست.

وقتی صحبت از جنگ می‌شود، در نگاه اول آتش، تخریب منازل، آوارگی و خانمان‌سوزی به ذهن می‌رسد در حالی که اینها عوارض آنی جنگ است و اثرات مخرب آن در بلندمدت بهتر دیده می‌شود که یکی از آنها تخریب محیط زیست است، می‌دانیم که محیط زیست یک مقوله جهانی است و تبعات هرگونه بهره‌برداری از آن برای اهداف جنگی و خصمانه یا هر هدف دیگری، بخش‌های دیگری در سراسر جهان را هم تحت تاثیر قرار می‌دهد.

وقتی در نقطه‌ای از دنیا جنگ درمی‌گیرد آثار آن در طولانی‌مدت در مناطق دیگر نیز ظاهر می‌شود، به عنوان مثال می‌توان به جنگ تحمیلی ایران و عراق اشاره کرد که در فرایند آن عراق، تالاب هورالعظیم را خشک کرد تا دسترسی رزمندگان ایران را به خاک عراق محدود کند اما بعد از گذشت سال‌ها از پایان جنگ، پدیده گرد و غبار دامن ایران را گرفته که منشاء آن بخش‌های خشک شده تالاب هورالعظیم است یا جنگ کویت در سال ۱۳۷۰ که نمونه دیگری از این تاثیر منفی است.

در طول جنگ کویت صدها حلقه چاه نفت به آتش کشیده شد که منابع آبی و دریایی گسترده‌ای را آلوده و هوا را غیرقابل تنفس کرد، همچنین رسوب ضخیم نفت و قیر صدها کیلومتر از سواحل خلیج فارس را پوشاند که براساس برخی گزارش‌ها نفت باعث مرگ حداقل ۳۰ هزار پرنده دریایی شد.

بر اساس آمار فقط در اواخر قرن بیستم، ۱۱۸ درگیری مسلحانه در جهان رخ داد که ۶ میلیون نفر را آواره و مردم و محیط زیست را دچار عواقب سوء کرد. به اذعان کارشناسان و مسئولان، زمانی که حرکتی در یک گوشه دنیا صورت می‌گیرد محیط زیست تمام دنیا از آن متاثر می‌شود زیرا محیط زیست محدود به هیچ مرز جغرافیایی نیست بنابراین تاثیر جنگ و اقدامات خصمانه بر محیط زیست تمام دنیا دیده می‌شود و این تاثیر برای مدت‌های طولانی بعد از پایان جنگ نیز ادامه می‌یابد.

به همین دلیل در اصول ۲۴ و ۲۵ بیانیه‌ای که در ژوئن سال ۱۹۹۲ در شهر ریو پایتخت برزیل منتشر شد، به صراحت به نقش ویرانگر جنگ در محیط زیست و نقش مثبت صلح بر توسعه پایدار اشاره شد. در اصل ۲۴ این بیانیه آمده است «جنگ‌ ذاتا نابودکننده‌ توسعه‌ پایدار است‌. لذا، دولت‌ها باید در زمان‌ تضادهای‌ مسلحانه‌ به‌ قوانین‌ بین‌المللی‌ مربوط‌ به‌ حفاظت‌ از محیط‌ زیست‌ احترام‌ گذاشته‌ و پس‌ از خاتمه‌ جنگ‌ در صورت‌ لزوم‌ برای توسعه بیشتر مشارکت‌ کنند.» به علاوه اصل‌ ۲۵ می‌گوید: «صلح‌، توسعه‌ و حفاظت‌ از محیط‌ زیست‌ وابسته‌ به‌ یکدیگر و غیرقابل‌ تفکیک‌ هستند». با وجود آنکه کشورهای زیادی بیانیه ریو را امضا کردند اما بررسی‌ها حاکی از آن است که جنگ‌ها هنوز بیشترین آسیب را بر محیط زیست وارد می‌کنند.

محيط زيست و حقوق آن از منظر قرآن کريم

چکيده

آب، خاک، هوا، گياهان،حيوانات و مناسبات بيولوژيک متعادل بين آنها شکل دهنده ي محيط زيست طبيعي است. اين سرمايه ي طبيعي موهبتي بزرگ است که خداوند متعال به بشر ارزاني داشته تا در تمامي ادوار تاريخ با عمران و آباداني زمين همه ي انسان ها و موجودات از آن بهره مند باشند؛ از اين رو حق بهره مندي از آنرا بايد از مصاديق مهم حقوق بشر ياد نمود، که قرآن کريم در آموزه هاي خود ضمن يادآوري اين مطلب، بر مصونيت طبيعت و منابع طبيعي و تعادل زيست محيطي از هر گونه تجاوز و تعدي تأکيد ورزيده است و بر اين اساس، تجاوز و تعدي به طبيعت را فساد در زمين دانسته که عذاب اخروي و مسئوليت دنيوي را در پي خواهد داشت.
در اين بيان، ضمن شناسايي عناصر کليدي شکل دهنده ي محيط زيست طبيعي و انساني، آيات مربوط به هر دو گستره با روش تفسيري قرآن به قرآن و قرآن به حديث ارائه شده است و بر روابط عميق بين انسان و مناسبات انسان ها با محيط زيست طبيعي تأکيد شده و فرضيه مسئوليت اخلاقي، مدني و کيفري متجاوز به حقوق محيط زيست طبيعي و انساني در حقوق اسلام اثبات گرديده است.
کليد واژه ها: تفسير موضوعي، احکام قرآن، قرآن و محيط زيست، حقوق محيط زيست.

مقدمه
محيط زيست طبيعي که حيات بيولوژيکي گياهان وجانوران در آن شکل گرفته استمرار مي يابد از چنان اهميتي برخوردار است که به عنوان مهمترين موضوع زيستي انسان و ديگر موجودات زنده مورد توجه قرار گرفته است. از طرف ديگر تمدن صنعتي ناشي از تأسيسات و بناها و مکان ها و محل زندگي انسان ها و تمدن مدني مربوط به مناسبات اجتماعي انسان ها و تأثير متقابل محيط زيست طبيعي با محيط زيست انساني، هر دين پژوه را به مطالعه عميق متون ديني، جهت دريافت موضع دين در اين زمينه فرا مي خواند. قرآن کريم مهمترين منبع شناخت موضع دين اسلام در زمينه ي محيط زيست طبيعي و انساني است. قرآن پژوهي که مسأله ي محيط زيست طبيعي و انساني را به آموزه هاي قرآن کريم عرضه مي دارد به دنبال دستيابي به ديدگاه آن کتاب الهي در زمينه ي توصيف محيط زيست و بايد و نبايدها در مناسبات انسان ها با آن است. براي دريافت صحيح مسأله ي مورد پژوهش بايستي در مبحث نخست مبادي تصوري و تصديقي که در فهم مسأله مؤثر است به اختصار بيان نمود.

1. مبادي تصويري و تصديقي

1. 1. مفهوم محيط زيست
مفهوم محيط زيست يا از علوم طبيعي نشأت مي گيرد و يا از علوم معماري و شهرسازي؛ محيط زيست به مفهوم نخست آن مجموعه اي از پديده هاي طبيعي و تعادل بين عناصر مؤثر در طبيعت است که حيات بيولوژيکي گياهان و جانوران را تضمين مي نمايد و محيط زيست به مفهوم دوم رابطه تعاملي است که بين تأسيسات و محيطي که درآن ايجاد مي شود وجود دارد. بنابراين محيط زيست براي خاک، آب و هوا (منابع طبيعي) و انواع حيوانات و گياهان و تعادل بيولوژيک بين آنها (طبيعت) شهر و مناظر آن، به کار مي رود.

1. 2. تعادل اکولوژيک
اکولوژي (ecologuo) دانشي است که به مطالعه ي انواع جانداران، گياهان و حيوانات در محيط طبيعي آنها مي پردازد و بنابراين مراد از تعادل اکولوژيک شرايط و مناسباتي است که در طبيعت شکل مي گيرد و حيات گياهان، حيوانات و انسان ها را تضمين مي نمايد و امکان حداکثر بهره مندي آنها را فراهم مي آورد. امروزه دو مفهوم اکولوژي و محيط زيست به نحوي به هم تقريب يافته اند که اکولوژيست ها به مهمترين قشر مدافع محيط زيست تبديل شده اند به گونه اي که يکي از رسالت هاي مهم خود را حفظ تعادل مناسبات محيط زيست مي دانند.

محيط زيست و حقوق آن از منظر قرآن کريم

چکيده

آب، خاک، هوا، گياهان،حيوانات و مناسبات بيولوژيک متعادل بين آنها شکل دهنده ي محيط زيست طبيعي است. اين سرمايه ي طبيعي موهبتي بزرگ است که خداوند متعال به بشر ارزاني داشته تا در تمامي ادوار تاريخ با عمران و آباداني زمين همه ي انسان ها و موجودات از آن بهره مند باشند؛ از اين رو حق بهره مندي از آنرا بايد از مصاديق مهم حقوق بشر ياد نمود، که قرآن کريم در آموزه هاي خود ضمن يادآوري اين مطلب، بر مصونيت طبيعت و منابع طبيعي و تعادل زيست محيطي از هر گونه تجاوز و تعدي تأکيد ورزيده است و بر اين اساس، تجاوز و تعدي به طبيعت را فساد در زمين دانسته که عذاب اخروي و مسئوليت دنيوي را در پي خواهد داشت.
در اين بيان، ضمن شناسايي عناصر کليدي شکل دهنده ي محيط زيست طبيعي و انساني، آيات مربوط به هر دو گستره با روش تفسيري قرآن به قرآن و قرآن به حديث ارائه شده است و بر روابط عميق بين انسان و مناسبات انسان ها با محيط زيست طبيعي تأکيد شده و فرضيه مسئوليت اخلاقي، مدني و کيفري متجاوز به حقوق محيط زيست طبيعي و انساني در حقوق اسلام اثبات گرديده است.
کليد واژه ها: تفسير موضوعي، احکام قرآن، قرآن و محيط زيست، حقوق محيط زيست.

مقدمه
محيط زيست طبيعي که حيات بيولوژيکي گياهان وجانوران در آن شکل گرفته استمرار مي يابد از چنان اهميتي برخوردار است که به عنوان مهمترين موضوع زيستي انسان و ديگر موجودات زنده مورد توجه قرار گرفته است. از طرف ديگر تمدن صنعتي ناشي از تأسيسات و بناها و مکان ها و محل زندگي انسان ها و تمدن مدني مربوط به مناسبات اجتماعي انسان ها و تأثير متقابل محيط زيست طبيعي با محيط زيست انساني، هر دين پژوه را به مطالعه عميق متون ديني، جهت دريافت موضع دين در اين زمينه فرا مي خواند. قرآن کريم مهمترين منبع شناخت موضع دين اسلام در زمينه ي محيط زيست طبيعي و انساني است. قرآن پژوهي که مسأله ي محيط زيست طبيعي و انساني را به آموزه هاي قرآن کريم عرضه مي دارد به دنبال دستيابي به ديدگاه آن کتاب الهي در زمينه ي توصيف محيط زيست و بايد و نبايدها در مناسبات انسان ها با آن است. براي دريافت صحيح مسأله ي مورد پژوهش بايستي در مبحث نخست مبادي تصوري و تصديقي که در فهم مسأله مؤثر است به اختصار بيان نمود.

1. مبادي تصويري و تصديقي

1. 1. مفهوم محيط زيست
مفهوم محيط زيست يا از علوم طبيعي نشأت مي گيرد و يا از علوم معماري و شهرسازي؛ محيط زيست به مفهوم نخست آن مجموعه اي از پديده هاي طبيعي و تعادل بين عناصر مؤثر در طبيعت است که حيات بيولوژيکي گياهان و جانوران را تضمين مي نمايد و محيط زيست به مفهوم دوم رابطه تعاملي است که بين تأسيسات و محيطي که درآن ايجاد مي شود وجود دارد. بنابراين محيط زيست براي خاک، آب و هوا (منابع طبيعي) و انواع حيوانات و گياهان و تعادل بيولوژيک بين آنها (طبيعت) شهر و مناظر آن، به کار مي رود.

1. 2. تعادل اکولوژيک
اکولوژي (ecologuo) دانشي است که به مطالعه ي انواع جانداران، گياهان و حيوانات در محيط طبيعي آنها مي پردازد و بنابراين مراد از تعادل اکولوژيک شرايط و مناسباتي است که در طبيعت شکل مي گيرد و حيات گياهان، حيوانات و انسان ها را تضمين مي نمايد و امکان حداکثر بهره مندي آنها را فراهم مي آورد. امروزه دو مفهوم اکولوژي و محيط زيست به نحوي به هم تقريب يافته اند که اکولوژيست ها به مهمترين قشر مدافع محيط زيست تبديل شده اند به گونه اي که يکي از رسالت هاي مهم خود را حفظ تعادل مناسبات محيط زيست مي دانند.

توصیه قرآن در مورد بهداشت محیط‌ زیست و حفظ آن

طبیعت و محیط‌ زیست امانت و نعمت خداوند است که از سر لطف و مهربانی در اختیار آدمیان نهاده است تا در پرتو بهره‌وری از آن، زندگی سالم، با نشاط و پر معنايی را داشته باشند و استعدادهای خود را شکوفا کنند.

قرآن‌کریم تصویر بسیار زیبایی از زمین و آسمان و محیط‌ زیست ارائه می‌دهد، از جمله اینکه می‌فرماید: «(همان) كسى كه زمين را بسترى و آسمان را بنايى براى شما قرار داد و از آسمان آبى فرو فرستاد، و به‌وسيله آن از محصولات رزقى براى شما بيرون آورد؛ پس براى خدا همانندهايى(معبودگونه) قرار ندهيد در حالى‌كه شما می‌‏دانيد.».[۱] و در سوره‌ نباء می‌فرماید: «آيا زمين را بستر قرار نداديم؟! و كوه‌‏ها را ميخ‏‌هايى؟! و شما را جفت‏هايى آفريديم؛ و خواب شما را (مايه) استراحت قرار داديم و شب را پوششى قرار داديم؛ و روز را (وقت) زندگى قرار داديم و بر فراز شما هفت (آسمان) سخت بنا كرديم؛ و (خورشيد را) چراغى فروزان قرار داديم و از (ابرهاى) فشرده آبى‌ ريزان فرو فرستاديم، تا به وسيله‏ آن دانه و گياه بيرون آوريم و باغ‏هايى (با درختان) درهم پيچيده».[۲]

آری قرآن‌کریم با اینگونه تعابیر بسیار لطیف و دل‌انگیز، سرسبزی و گیاهان را در روی زمین «جلوه حیات»، و زمین بی‌گیاه را مرده و بی‌جان می‌داند و بدین سان اهمیت گیاهان را برای انسان می‌نمایاند.[۳]

برخی آیات نیز زمین را ملک خدای متعال می‌داند و می‌فرماید: (أَنَّ اللّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاواتِ وَالْأَرْضِ)؛[۴] «خدا، فرمان‏روايى آسمان‏ها و زمين، فقط براى اوست».

«پس بشر نباید بپندارد که زمین ملک مطلق اوست و از این رو بتواند به طور دلخواه در آن تصرف کند و لازم است در نحوه‌ استفاده از آن دقت کند.»

در برخی آیات از واژه‌ «لکم» و «انام» مثل: «سخّرلکم»، «خلق لکم» و (وَالْأَرْضَ وَضَعَهَا لِلْأَنَامِ)[۵] استفاده شده که پروردگار، هستی را برای انسان‌ها خلق کرده است. «انام» به معنای همه‌ مردم است و همه‌ نسل‌ها را در بر می‌گیرد. از این رو همه‌ نسل‌ها نیز باید بتوانند از نعمت‌های پروردگار استفاده کنند. بنابراین نباید گروهی یا نسلی خاص به علت حرص و ولع خویش به محیط زیست آسیب برسانند و حق دیگران و نسل‌های بعدی را ضایع کنند. خداوند در آیاتی خطاب به انسان می‌فرماید: (كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللّهِ وَلاَ تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ).[۶] یا (وَلاَ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاَحِهَا).[۷]

فساد در زمین معنای فراگیر و گسترده‌ای دارد و انواع فسادها را در بر می‌گیرد که ضرر زدن به محیط زیست را می‌توان یکی از مصادیق آن برشمرد...[۸]

و در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: (وَإِذَا تَوَلَّى‏ سَعَى‏ فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللّهُ لاَ يُحِبُّ الْفَسَادَ)؛[۹] «و هنگامى كه روى برمى‏تابد [يا به حكومت مى‏رسد] در زمين كوشش مى‏كند تا در آن فساد كند، و زراعت و نسل را نابود مى‏سازد؛ و خدا تباهكارى را دوست نمى‏دارد.»

به نظر مفسران قدیم[۱۰] و معاصر[۱۱] مقصود از واژه‌ «حرث» در این آیه انواع مزرعه‌ها و گیاهان است؛ و واژه‌ «نسل» نیز معنای گسترده‌ای دارد و همه‌ نژادهای حیوانات و انسان را فرا می‌گیرد.

می‌دانیم که تغذیه مایه‌ بقای بشر در روی زمین است و انسان بدون غذای سالم و مناسب نمی‌تواند به زندگی خود ادامه دهد و گروهی با از بین بردن گیاهان هم غذای دام‌ها را از بین می‌برند و هم غذ‌ای انسان را و آنها را در معرض نابودی قرار می‌دهند.

البته از آنجا که نقش گیاهان فقط در تغذیه نمی‌باشد ممکن است آیه معنای فراتری داشته باشد و آن اینکه فساد در زمین و در معرض خطر قرار گرفتن گیاهان و درختان، خطر مهم‌تری دارد که نمونه‌ آن تاثیر در اکسیژن هوا و در نتیجه تأثیر بر «لایه‌ ازن» می‌باشد، چنانچه در سوره‌ انبیاء می‌فرماید: (وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَّحْفُوظاً)[۱۲] به گفته‌ برخی مفسران[۱۳] منظور از آسمان در این آیه جوی است که گرداگرد زمین را فراگرفته و طبق تحقیقات دانشمندان صدها کیلومتر است. این قشر به ظاهر لطیف که از هوا و گازها تشکیل شده به قدری محکم و مقاوم است که زمین را از بمباران شبانه‌روزی شهاب‌سنگ‌های بسیار خطرناک حفظ می‌کند و همچنین نور آفتاب را که دارای اشعه‌های مرگباری است تصفیه می‌کند و از نفوذ اشعه‌های کشنده‌ کیهانی که از بیرون جو سرازیر است جلوگیری می‌کند و نقش عظیمي‌ را در بهداشت محیط زیست ایفا می‌کند.[۱۴]

جنگل‌ها و درختان نیز نقش بسیار ارزنده و مهمي‌در تلطیف هوا دارند، در آیات متعددی از قرآن به جنگل‌ها اشاره شده است که باید قدر آنها شناخته شود علاوه بر استفاده از نعمت‌های آن بشر وظیفه دارد در حفظ آن بکوشد و از هرگونه اسراف و تبذیر در مورد آنها بپرهیزد.[۱۵]

بارش باران، وزش بادها، وجود دریاها، کوه‌ها، گیاهان و میوه‌ها و... از دیگر عوامل مؤثر در محیط زیست می‌باشند که قرآن به آن‌ها اشاره کرده و انسان را به تفکر و اندیشه در این امور دعوت کرده است.

یادآوری: از جمله عواملی که تاثیر وضعی در محیط زیست دارد و مورد توجه قرآن و روایات قرار گرفته اعمال انسان‌هاست که خدای متعال می‌فرماید: (ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ)؛[۱۶] «به خاطر دستاورد مردم، تباهى در خشكى و دريا آشكار شد».

مسئولیت سبز محیط زیست در فقه شیعی

تولید سبز- یکی از موضوعات مهم جهان معاصر به خصوص پس از دهه 1970 میلادی به این طرف توجه به «محیط زیست» و «مسائل زیست محیطی» است؛ تا جایی که در هر کشور سازمانهایی درباره «محیط زیست» و «مسائل زیست محیطی» به وجود آمده است. متأسفانه پس از انقلاب صنعتی در اروپا و رشد و توسعه بی حد و مرز فن آوری تخریب کننده «طبیعت»، محیط زیست در معرض خطر جدی واقع شده که این امر مایه نگرانی جهانیان شده است. امروزه محیط زیست به سبب سودجوییهای ظالمانه و خودکامگیهای قدرتهای جهانخوار بیشتر از هر زمانی در معرض خطر و نابودی قرار گرفته است. آلودگیهای فزاینده خاک، آب و هوا بیش از پیش «محیط زیست» را تهدید نموده و آسیبهای جبران ناپذیری به آن وارد ساخته است. از میان عوامل مهّم نابود کننده طبیعت، می توان استفاده بی رویه از ابزارآلات صنعتی و ادوات نظامی و مواد شیمیایی و سموم نام برد. امروزه عوامل تخریب کننده طبیعت و محیط زیست چنان رو به گسترش است که از سوی دانشمندان زنگ خطر ویرانی محیط زیست در همه جای جهان به صدا درآمده است.

اکنون این پرسش مطرح است که اسلام به عنوان یک دین کامل و پاسخگو به نیازهای بشر، چه نقشی در حمایت از طبیعت و محیط زیست دارد؟ آیا مسائل زیست محیطی در اسلام مورد توجه قرار گرفته است یا نه؟ این تحقیق سعی دارد پاسخ مناسبی برای این پرسش ارائه دهد. پیش از پرداختن به اصل بحث لازم است تعریفی از «محیط زیست» ارائه و عواملی که نقش تخریبی در «محیط زیست» دارد به طور خلاصه بررسی گردد و سپس به نقش اسلام در حمایت از محیط زیست اشاره شود.

امروزه محیط زیست به سبب سودجوییهای ظالمانه و خودکامگیهای قدرتهای جهانخوار، بیشتر از هر زمانی در معرض خطر و نابودی قرار گرفته است. آلودگیهای فزاینده خاک، آب و هوا بیش از پیش محیط زیست را تهدید نموده و آسیبهای جبران ناپذیری به آن وارد ساخته است.

محيط زيست در قواعد فقهي

مقدمه

مسائل مرتبط با محيط زيست را مي توان در قرآن، گفتار و رفتار پيامبر خدا و ائمه ( عليهم السلام )، اخلاق اسلامي، تمدن و فقه اسلامي پي گرفت. اين مقاله در پي آن است که تأثير شگرفي را که قواعد فقهي مي تواند بر وضع قوانين و استنباط احکام شرعي در حوزه محيط زيست داشته باشد تحقيق و تبيين کند.

1. نگاهي به مفهوم شناسي قواعد فقهي

قواعد فقهي عبارتند از احکام فقهي کلي که مي تواند مبناي دستيابي به احکام متعدد و متنوع فقهي در همه ابواب فقه شود. گروهي از اين قواعد در سرتاسر ابواب فقه کار آمدند و گروهي از آن ها تنها در مقداري از ابواب فقهي يا در گستره ي يکي از آن ها در استنباط احکام شرعي تأثير گذارند. برخي از قواعد فقهي که در اين مقاله بررسي خواهد شد، قاعده اصولي نيز محسوب مي شود.

1-1. قاعده اختلال نظام

اين قاعده از جمله قواعدي است که در علم اصول فقه مورد استفاده قرار گرفته است و محققان بزرگ اين دانش در موارد متعددي، از جمله آن جا که احتياط واجب نيست، از اين قاعده بهره برده اند ( انصاري 1385، ج 1: 196؛ خراساني 1414: 358). بر پايه اين قاعده، هيچ گونه حکم شرعي و نيز قاعده اصولي که اختلال نظام معيشتي و زندگي بشر را در پي داشته باشد در اسلام جعل نشده است. مقصود آنان از نظام زندگي، نظام معيشتي انسان است؛ آن چه نظام معيشتي زندگي بشر را سامان دهد به نوبه ي خود داراي نظام هاي کوچکتري است که در درون آن قرار دارد، مانند نظام سياسي، نظام اقتصادي، نظام اجتماعي و فرهنگي و مواردي از اين قبيل. بي شک انسان در صورتي مي تواند به زندگي خود ادامه دهد که نظام طبيعت و چرخه ي طبيعي به درستي عمل کند و هرگاه بخشي از آن مختل شود و چرخه ي طبيعي و نظام زيستي حاکم بر طبيعت دچار مشکلاتي شود يا حرکت آن به کندي گرايد، ديگر انسان نخواهد توانست نظام زندگي خود را حفظ کند و بي شک اختلال و چالش عظيمي بر نظام حيات او حکم فرما خواهد شد. براي اين که کاربرد اين قاعده در حوزه محيط زيست بيشتر روشن شود، به دو مقدمه زير اشاره مي شود.

1-1-1. نظام احسن طبيعت

جهان از متقن ترين، زيباترين و استوار ترين شکل ممکن برخوردار است، به گونه اي که بهتر از آن ممکن نيست و اين همان نکته اي که در فلسفه مسلمانان آن را « نظام احسن » مي نامند. معناي نظام احسن آن است که اين جهان به لحاظ نقشه، مواد، زيبايي، استواري و شکل و ويژگي ها و تنوع ها و کميت و کيفيت به گونه اي آفريده شده که نمي توان بهتر از آن را فرض کرد ( طباطبايي 1362: 308، 309 ). بدين سان نظام اين جهان بهترين نظامي است که ممکن بود خلقت از آن برخوردار باشد. از سازنده و مهندس و معمار اين جهان که از علم و قدرت بي کران و نامتناهي برخوردار است و اعمال او به طور کامل حکيمانه است، جز اين انتظاري نمي رود. قرآن به گونه اي ظريف به اين مطلب چنين اشاره مي کند:
« اگر از آن ها بپرسي چه کسي آسمان ها و زمين را آفريده است هر آينه گويند آن ها را آن بي همتاي تواناي دانا آفريده است ».(2)
« خداوندي که زمين را همانند گهواره اي ( که با آرامش بتوانيد در آن زندگي کنيد ) آفريده و در آن راه ها قرار داد، باشد که هدايت شويد ». (3)
اين آيات به اين واقعيت اشاره مي کند که آفريننده ي زمين و آسمان داراي قدرتي بي همتا است و علم و دانش او خدايي است. نخست اين نکته را درباره همه آسمان ها و زمين مي گويد اما بعد به انسان هشدار مي دهد که خداوند زمين را براي شما طوري خلق کرد که مانند گهواره اي که به دست پر مهر مادر به حرکت در مي آيد و کودک در آن احساس آرامش کرده و به خواب راحت فرو مي رود، خداوند نيز اين زمين چرخان و در حال حرکت را چنان آفريده و ويژگي هايي بدان بخشيده است که انسان با کمال آرامش و اميدواري به آينده خود و بي هيچ دغدغه اي مي تواند به زندگي خود ادامه دهد و راه هدايت خود را به سوي کمال و بالندگي از آن برگيرد.
در آيه ي ديگري خداوند ضمن اشاره به کوه ها مي فرمايد:
« ساخته خدا است که هر چيزي را استوار و متقن ساخته است ». (4)
در آيه اي ديگر خداوند تبارک و تعالي، افزون بر اشاره به اتقان و استواري خلقت، به دليل آن هم اشاره کرده است:
« اين است ( خدايي که ) از آشکار و نهان آگاه و تواناي بي همتا و مهربان است؛ خدايي که هر چيزي را به بهترين وجه آفريده است ». (5)
در اين آيه خداوند داراي قدرت و علمي بي همانند و مهربان معرفي شده است و اين خداوند مهربان، آگاه از آشکار و نهان و قادر بي همتاست که مي تواند اشيا را به بهترين صورت خلق کند. مناسب است در اين جا سخن کوتاه يکي از فيلسوفان معاصر مسلمان را گزارش کنيم. وي پس از بررسي نکته ياد شده، نوشته است: « نظام خلقت بهترين و استوارترين نظام است؛ زيرا در واقع جلوه اي و مرحله ي کم رنگي از علم خداوند است که هيچ گونه سستي و کاستي در آن راه ندارد » ( طباطبايي 1362: 309 ).

1-1-2. حرام بودن اختلال نظام

اگر اعمال آدمي، چه فردي و چه جمعي، به محيط زيست زيان رساند و آن را ويران سازد، بي شک اين نظام احسن بي نظير مختل شده است و اين يک عمل شيطاني است. شيطان سوگند ياد مي کند انسان را گمراه سازد و او را وادار کند تا طبيعت و خلقت الهي را تغيير دهد: تغيير خلقت الهي و فطرت انسان از اهداف شيطان و اعمال دايمي اوست (6)؛ لعنت خدا بر او باد. (7)
مي توان نام اين قاعده را قاعده ي وجوب حفظ تعادل در طبيعت ناميد و دلايل آن را عقل و نقل، اعم از قرآن و سنت دانست و مي توان آن را همان طور که ما آورديم بخشي از قاعده اختلال نظام دانست. در هر دو صورت چون مسأله اي جديد است، فقها بدان نپرداخته اند. تفاوت اين دو در آن است که در قاعده ي لزوم حفظ تعادل در طبيعت، تخريب طبيعت و تغيير آن - آنگونه که الآن در بيوتکنولوژي انجام مي گيرد - و هرچند به مرحله ي اختلال و تخريب عظيم نرسد، حرام است. اما در صورت اول، حرمت تنها در فرضي است که تخريب طبيعت به مرحله ي اختلال نظام برسد که يکي از مصاديق آن در زمان ما وقتي است که هواي شهر به قدري آلوده مي شود که از حد مجاز خارج مي شود يا در بعضي مناطق آب ها چنان آلوده مي شود که حيات مردم به خطر مي افتد. از آنجا که درباره ي قاعده ي اختلال نظام، فقها در فقه و اصول به تفصيل مطالبي آورده اند و درباره محيط زيست نيز نيازمند يک تطبيق هستيم، در مورد قاعده ي حفظ تعادل نظام طبيعت بايد قاعده اي بسازيم که صد البته اگر ادله ي شرعي فراهم باشد، به لحاظ فقهي نه تنها اشکالي ندارد بلکه بسيار پسنديده است.

وضعیت محیط زیست در قوانین و مقررات افغانستان و مبنای فقهی آن

چکیده
دخالت انسانها در طبیعت به ویژه در اکتشاف، توسعه، بهره برداری، حمل و نقل و تصفیه نفت و گاز موجب آلودگی محیط زیست شده و تبعات بسیار زیان باری برای زندگی انسان، حیوانات، گیاهان و سایر موجودات زنده داشته است و این یک چالش بزرگ برای تمدن بشری به حساب می‌آید. حفاظت از محیط زیست و مواظبت از آن، یک مسؤولیت اجتماعی، فرهنگی، ملی و بین المللی، حقوقی، دینی و انسانی است که کشورها در سطح ملی و بین المللی اقداماتی را در این راستا اتخاد نموده‌اند. از جمله یکی از مؤثر‌ترین تدابیر در کنترل و کاهش تبعات منفی دخالت انسانها در طبیعت به خصوص در پروژه‎های نفتی که بیشترین سهم آلودگی محیط زیستی را به خود اختصاص داده است، وضع قوانین و مقررات مناسب و اتخاذ اقدامات دقیق در اجرای آن، به شمار می‌آید.
افغانستان نیز در راستای حفاظت از محیط زیست اقدامات قانونی اندیشیده و مقرراتی وضع نموده است. لذا در این تحقیق تلاش شده است که با تبیین مبانی فقهی محیط زیست، قوانین و مقررات افغانستان در حوزه محیط زیست را مورد بررسی قرار دهد. با توجه ماده 15 قانون اساسی و باب یازدهم قانون کود جزا و ماده 807 آن که ایجاد آلودگی محیط زیست را جرم تلقی نموده و مواد59، 60، 61، 62، و 63 قانون نفت و گاز و قانون مصوب 1385 محیط زیست افغانستان، می توان گفت که قوانین و مقررات افغانستان در حوزه محافظت از محیط زیست به خصوص در پروژه‌های نفتی مناسب و کافی به نظر می رسد.

مقدمة
موضوع محیط زیست یکی از موضوعات مهم است که در سطح ملی و منطقه ی و جهانی در دههای اخیر مطرح گردیده است و کشورها اهمیت آن را درک نموده اند چون متوجه شدند که دخالت انسانها در طبیعت پیرامون خود از جهات بسیاری به تخریب محیط زیست می انجامد. آلودگی محیط زیست بر کیفیت و چرخه طبیعی اثر می گذارد و پی آمدهای زیان باری برای زندگی انسان، حیوان، گیاه و بناها دارد. در جهان امروز، مسئله آلودگی، یکی از مهم ترین و حادترین مشکل تمدن انسانی است و نقش انسان در آلودگی محیط زیست بسیار چشم گیر است. طبیعت، برای بقای نسل بشر آفریده شده است و پیوندی ناگسستی میان انسان و طبیعت وجود دارد. محيط زيست به عنوان يكي از مهمترين اركان توسعه پايدار محسوب مي شود و رشد ساير بخش ها در گرو پايداري و كاركرد صحيح آن معنا و مفهوم پيدا مي كند.
حفاظت از محیط زیست و حمایت و اصلاح و مواظبت از آن و مسؤولیت در قبال آن از موضوعاتی است که رابطه نزدیک و تنگاتنگی با نوع زندگی اجتماعی و فرهنگ جامعه دارد. حیات و بقا بشر، بستگی به حفاظت از محیط زیست داشته و رعایت حقوق عناصرزیست محیطی و احترام به حق حیات همه موجودات، نباید تنها در برهه ای خاص از زمان مدنظر قرار گیرد، بلکه انسان می بایست خود را پیوسته در طول تاریخ و در برابر آیندگان مسئول بداند و متوجه این امر مهم باشد که هر نوع افراط و یا تفریط در استفاده از منابع و هر گونه بی مهری نسبت به طبیعت، اثرات سویی در کل نظام طبیعت خواهد گذاشت.بنابراین، باید به حفظ محیط زیست و عدم تخریب آن به عنوان یک وظیفه انسانی و الهی نگاه نمود.
علاوه بر آنکه آگاهی عمومی نسبت به اهمیت محیط زیست و سبگ زندگی متناسب با محیط زیست لازم و ضروری به نظر می رسد، ظوابط و مقررات بازدارنده برای محافظت از آن در سطح ملی و بین المللی اندیشیده شده است. بسیاری از کشورها قوانین متناسب برای محافظت از محیط زیست تصویب نموده اند و در سطح جهانی نیز اقدامات قانونی بسیاری صورت گرفته است.
از سوی دیگر، انرژی منبع حرکت و فعالیت است و دنیا بدون انرژی دنیایی راکد و مرده است. کشف نفت و گاز تحول بزرگ در زندگی بشر ایجاد نموده و منابع عظیم انرژی در اختیار وی قرار داده است. زندگی بشر با استفاده از این منابع توسعه پیدا کرده و سطح رفاه و آسایش بسیار افزایش یافته است و بر اساس آن تمدن نوین ایجاد کرده است.
یکی از موارد که آثار بسیار مخرب بر محیط زیست دارد و منجر به آلودگی محیط زیست می �

نگاهی گذرا به نقش اسلام در حمایت از محیط زیست

مقدمه

یکی از موضوعات مهم جهان معاصر به خصوص پس از دهه ۱۹۷۰ میلادی به این طرف توجه به «محیط زیست» و «مسائل زیست محیطی» است؛ تا جایی که در هر کشور سازمانهایی درباره «محیط زیست» و «مسائل زیست محیطی» به وجود آمده است. متأسفانه پس از انقلاب صنعتی در اروپا و رشد و توسعه بی حد و مرز فن آوری تخریب کننده «طبیعت»، محیط زیست در معرض خطر جدی واقع شده که این امر مایه نگرانی جهانیان شده است.

امروزه محیط زیست به سبب سودجوییهای ظالمانه و خودکامگیهای قدرتهای جهانخوار بیشتر از هر زمانی در معرض خطر و نابودی قرار گرفته است. آلودگیهای فزاینده خاک، آب و هوا بیش از پیش «محیط زیست» را تهدید نموده و آسیبهای جبران ناپذیری به آن وارد ساخته است.

از میان عوامل مهّم نابود کننده طبیعت، می توان استفاده بی رویه از ابزارآلات صنعتی و ادوات نظامی و مواد شیمیایی و سموم نام برد.

امروزه عوامل تخریب کننده طبیعت و محیط زیست چنان رو به گسترش است که از سوی دانشمندان زنگ خطر ویرانی محیط زیست در همه جای جهان به صدا درآمده است.

اکنون این پرسش مطرح است که اسلام به عنوان یک دین کامل و پاسخگو به نیازهای بشر، چه نقشی در حمایت از طبیعت و محیط زیست دارد؟ آیا مسائل زیست محیطی در اسلام مورد توجه قرار گرفته است یا نه؟

این تحقیق سعی دارد پاسخ مناسبی برای این پرسش ارائه دهد.

پیش از پرداختن به اصل بحث لازم است تعریفی از «محیط زیست» ارائه و عواملی که نقش تخریبی در «محیط زیست» دارد به طور خلاصه بررسی گردد و سپس به نقش اسلام در حمایت از محیط زیست اشاره شود.

امروزه محیط زیست به سبب سودجوییهای ظالمانه و خودکامگیهای قدرتهای جهانخوار، بیشتر از هر زمانی در معرض خطر و نابودی قرار گرفته است. آلودگیهای فزاینده خاک، آب و هوا بیش از پیش محیط زیست را تهدید نموده و آسیبهای جبران ناپذیری به آن وارد ساخته است.

محیط زیست چیست؟

محیط زیست، از دو کلمه ترکیب یافته است، یکی «محیط» که واژه ای عربی است، و دیگری «زیست» که واژه ای فارسی است.

«محیط» به معنای مکان و اوضاع و احوال آمده است و آنچه که شخص یا چیزی را احاطه کرده و منشأ تغییر و تحول می باشد. به دیگر تعبیر: محیط فراگیرنده و جای زندگی آدمی است.(۱)

واژه «زیست» به معنای زندگی و حیات و زیستن آمده است.(۲)

شورای اقتصادی اروپا محیط زیست را این گونه تعریف کرده است: «محیط زیست شامل آب، هوا، خاک و عوامل درونی و برونی مربوط به حیات هر موجود زنده می گردد.»(۳)

«محیط زیست» به دو مفهوم به کار رفته است: یکی مفهومی است که از علوم طبیعت نشأت گرفته و در آن با جوامع انسانی با بینش اکولوژیک برخورد می شود؛ یعنی مجموعه ای از پدیده های طبیعی و تعادل بین نیروهای رقیب در طبیعت که زندگی یک گروه بیولوژیک را مقید می کند.

مفهوم دوم کلمه «محیط زیست» از علوم معماری و شهر سازی ناشی می شود، و درباره تعاملی است که بین ساختمان، به مفهوم عام، و محیطی که در آن ایجاد می شود (محیط طبیعی یا مصنوعی) وجود دارد.(۴)

چگونگی استفاده از نفوذ ادیان در زندگی بشربرای جلوگیری ازتخریب محیط زیست

چگونگی استفاده از نفوذ ادیان در زندگی بشربرای جلوگیری ازتخریب محیط زیست

مقدمه

در اوایل قرن بیستم که بنا به دلایل مختلف،رشد جمعیت جهانی رو به افزایش نهاد،مساله کمبود غذا به صورت یک بحران جدی در اکثر کشورها مطرح گردید.نظام کشاورزی سنتی که در بسیاری از کشور های جهان سوم اجرا می شد،با مشکل پایین بودن راندمان تولید مواجه بود،بنابراین، برای مقابله با کمبود غذا و تامین آن، دانشمندان علوم کشاورزی به طور گسترده ای فعالیت های خود را در زمینه های مختلف،از جمله افزایش تولید،جلوگیری از خسارت آفات و بیماری ها و گسترش کشت مکانیزه آغاز کردند. نتیجه چنین تحقــــیقاتی در کشورهای صنعتی کشف و اختراع انواع سموم دفع آفات ، کود های شیمیایی، واریته های جدید و ماشین های کشاورزی بود و این سرآغازی برای بروز آسیب های جبران ناپذیر به محیط زیست بود که به از بین رفتن گونه های زیستی ،از بین رفتن زیســتگاه های جانوری و گیاهی،نابودی جنگل ها و مراتع و بیابانی شدن آنها ، آلودگی آب ها، آلودگی هوا ، گرم شدن کره زمین ،تخریب لایه ازون و … منجر شد.

بنابر آمار های سازمان ملل، حدود ۹۸ درصد دی اکسید کربن و سایر گازهای مضر اتمسفر مربوط به کشورهای صنعتی و فقط دو درصد سهم کشورهای جهان سوم می باشد. در این راستا در کمتر از دو قرن با مصرف سوخت های فسیلی و نابود شدن جنگل ها ، مقدار کل دی اکسید کربن در اتمسفر به میزان ۲۵% بالا رفته است.در بعضی از نقاط جهان جنگل زدایی با سرعت سرسام آوری در جریان است. سالانه ۱۷ میلیون هکتار ( منطقه ای به وسعت دو برابر کشور اتریش)، از وسعت جنگل های کره زمین کاسـته می شود. به این ترتیب ،ریه های کره زمین در حال چروکیده شدن و تحلیل رفتن است و چنانچه این روند به همین ترتیب ادامه یابد بی شک باعث از بین رفتن حیات برروی کره زمین خواهد شد.

مردم سراسر دنیا خود به این حقیقت پی برده اند که فعالیت انسان می تواند سیاره زمین را نابود کند. خطراتی مثل گرم شدن کره زمین، تخریب لایه ازون، بیابانی شدن زمین های مزروعی که در گذشته ای نه چندان دور اغراق آمیز یا کم اهمیت می نمود اکنون نه تنها واقعی،بلکه بسیار مهم و وحشتناک به نظر می رسند.

از این رو مدت هاست مباحث علمی،فلسفی،اخلاقی و کاربردی فراوانی در ارتباط با محیط زیست شکل گرفته و محققان دیدگاه های گوناگونی را در این زمینه مطرح کرده اند و راهکارهایی را برای مهار رفتار مخرب انسان ارائه داده اند. به هر حال، امروزه سیاست مداران غرب هم ملزم به رعایت مسایل محیط زیست هستند.

لااقل از این به بعد ناگریز هستند این امر را رعایت کنند،چون افکار عمومی غرب احساس خطر کرده است و توده های میلیونی مردم در این امر دخالت می کنند.تقریبا در تمامی کشورهای توسعه یافته احزاب طرفدار محیط زیست و اکولوژیست ها قدرت یافته اند و مردم احساس خطر می کنند و در حقیقت این مردم هستند که برای حفظ طبیعت و سلامت و محیط خود ،سرمایه داران و سیاست مداران را ملزم به رعایت مسائل زیست محیطی می نمایند.

در دهه اخیر، به دلیل تداوم بحران های محیطی (علیرغم پیشرفت علم و تکنولوژی ) دیدگاه جهانی نسبت به مذهب تغییر نموده و به عنوان عاملی موثر در رفع بحران های زیست محیطی مورد توجه قرار گرفته است. بسیاری از طرفداران محیط زیست اکنون بر این اعتقادند که سیاست های زیست محیطی نه تنها می باید از جامعیت برخوردار باشند بلکه اینگونه سیاست ها در اجرا، محتاج حمایت های فرهنگی دینی هستند که زیربنای حفاظت های محیطی می باشند، زیرا به اعتقاد طرفداران این نظریه،نقش تاریخی مذهب در حفاظت از محیط، موید آن است که از دست دادن ارتباط معنوی با طبیعت ،حفاظت از آن را دشوار نموده است.در نتیجه با تاکید بر نیاز به حضور یک پایه دینی برای حل بحران های زیسـت محیطی،حضور عامل مذهب را در بحث های محیطی ضروری می دانند.

درسال ۱۹۶۷ میلادی، لین وایت،استاد تاریخ دانشگاه کالیفرنیا، مقاله ای با عنوان ریشه های تاریخی بحران بوم شناختی ما نوشت و ادعا می کرد که ریشه های این بحران در طرز فکر یهودی مسیحی است که بر طبق آن انسان حق حکومت بر طبیعت دارد.در این دیدگاه طبیعت بیگانه و صرفا منبع برای بهره کشی است و پیشینه ی این نگرش انسان مدارانه و تحکم آمیز ،به (سفر تکوین)باز می گردد، به ویژه به آیه ۲۸ از باب اول آن : (وخدا ایشان(آدم و حوا) را برکت داد و بدیشان گفت:بارور باشید و تکثیر شوید ،زمین را پرسازید و بر آن تسلط یابید ،برماهیان دریا، پرندگان آسمان و همه جانورانی که بر روی زمین زندگی می کنند سروری کنید )(۲ و ۶) دین اسلام نگاه ویژه ای به مسئله محیط زیست دارد.یکی از توصیه های دینی که می تواند از بحران های زیست محیطی جلوگیری کند اخلاق زیست محیطی مبتنی بر خداشناسی و توحید محوری و خودشناسی و صیانت نفس است که آن را خود بوم شناسی اخلاق زیست محیطی نیز نامیده اند،تلاش های زیست محیطی میباید زیست بوم گرا باشند و بر دین،باورها،ارزش ها و اعتقادات منطقه استوار باشند.ادیان مختلف بسته به قوانین و عقاید خود میتوانند وسیله ای برای آگاهی و درک بهتر طبیعت باشند.

درآمدى بر فقه محیط زیست

چکیده

حفاظت از محیط زیست از مباحث مهم و کاربردى. روزگار است که به پردازش و تحقیق در حوزه هاى مختلف از جمله فقه اسلامى نیاز دارد. فقه مبناى قوانین اجتماعى و فردى است و از این رو بازشناسى ظرفیت هاى موجود در منابع فقهى اعم از کتاب, سنت, عقل و اجماع داراى اهمیت است. براى شناخت این امر سه عرصه مختلف وجود دارد: یکم. مسئولیت همگانى; دوم. مسئولیت حاکم اسلامى; سوم. احکام و قواعد خاص و عام فقهى. هرکدام از این سه در نوع خود مهم ترین ابزار حفاظت و جلوگیرى از تخریب هاى محیط زیست است.

کلیدواژه‌ها: فقه محیط زیست مسئولیت همگانى مسئولیت حاکم اسلامى قواعد فقه ضمان

مقدمه

بى شک براى بقاى بشر باید به حفاظت از محیط زیست اندیشید. اصطلاح محیط زیست در هیچ یک از کنوانسیون ها, معاهدات و بیانیه هاى مهم بین المللى تعریف نشده, اما با نگاهى کلى مى توان گفت محیط زیست به همه شرایط و عوامل فیزیکى, اقتصادى, فرهنگى, اجتماعى و زیباشناختى اطلاق مى شود که اشیاء و اموال موجود در کره زمین در حیطه آن قرار دارد و بر مطلوبیت و ارزش آن اموال نیز کیفیت زندگى بشر اثر گذار است.

اغلب فاجعه هاى زیست محیطى که هر از گاهى در گوشه و کنار این دنیاى پهناور رخ مى دهد, حاصل فعالیت هایى است که بشر به ویژه از صد سال قبل در راه رسیدن به توسعه و رفاه, در طى فرایند صنعتى شدن به آنها دست یازیده و همگى باعث تخریب و آلودگى محیط زیست مى شود. مدت هاست که علاج این گونه نابسامانى ها که سلامتى بشر را به خطر انداخته, فکر انسان را به خود مشغول داشته و نشست هاى بین المللى متعددى را شکل داده است.

امروزه بسیارى از کشورها, به سوى توسعه پایدار گام برداشته اند. لازمه هر توسعه پایدار برآوردن نیازهاى نسل فعلى است, بى آنکه به زیان رساندن به توانایى نسل هاى آینده براى برآوردن نیازها انجامد.

از این رو براى ادامه توسعه فراگیر و پایدار ضرورى است در سیاست هاى کلان و خرد اقتصادى و فرهنگى تعدیل هایى صورت پذیرد و در حوزه قانونگذارى, اصول قانونى استوار با ضمانت اجرایى تمام وضع و آموزش هاى مربوط به حفاظت از محیط زیست فراگیر و عرفى شود, چنان که در بین عامه مردم رواج پیدا کرده باشد و آموزش که مقدمه فرهنگ سازى است, زمینه پیروى مستمر از قوانین محیط زیست را براى عموم مردم فراهم کند. البته عامل اساسى و محکمى که درباره فرهنگ سازى بسیار تأثیرگذار است, بایدها و نبایدهاى دین و دستورهاى دینى و فقهى اسلام است که مهم ترین عامل ضمانت اجرایى مسلمانان است. ازاین رو به نظر مى رسد مى توان میان فقه و محیط زیست تعاملى نقش آفرین ایجاد کرد و براى پیش برد فرهنگ سازى حفاظت محیط زیست از ظرفیت هاى نهفته در قرآن کریم و سنت معصومان(ع) بهره برد.

درباره شناخت ظرفیت هایى که مى توان در فقه اسلامى براى حفاظت از محیط زیست بدانها استناد کرد, به سه حوزه مختلف مسئولیت همگانى, حاکمیت, قواعد و اصول عام و خاص و آن گاه به تبیین رویکرد و اصول مدون در فقه و حقوق اسلامى باید پرداخت:

ماهیت فقهی حقوقی زیان در محیط‌ زیست

چکیده

از جمله مباحث مورد گفت‌وگو در حقوق محیط زیست، بحث از زیان وارده و لزوم جبران آن زیان است که بعد از تحقق فعل زیانبار و رابطه سببیت بین فعل زیانبار و زیان وارده، طرح می‌شود، زیان به محیط‌زیست باید زیان مالی باشد یعنی خسارت به مال غیر وارد شود تا قابل مطالبه باشد. این مقاله دنبال اثبات آن است که مواهب طبیعی مال عموم انسان‌ها محسوب می‌گردند و این موضوع در فقه امامیه قابل اثبات است و شواهدی برای اثبات آن ذکر شده است، به طور مثال برخی فقها در مقوله تنجیس منجر به تخریب مسجد قائل به وجود حکم تکلیفی لزوم تطهیر مسجد و حکم وضعی ضمان مقابل تخریب اموال مسلمین شده‌اند. با تنقیح مناط بین مالیت مسجد که از آن عموم مسلمین است و مواهب طبیعی که از ان عموم انسان‌های جهان است می‌توان مالیت مواهب طبیعی را ثابت و ضمان تخریب آن را اثبات نمود. همین طور با تمسک به مذاق شرع و مبحث منطقةالفراغ شهید صدر می‌توان این مالیت را پذیرفت و ضمان مخرب محیط‌زیست را ثابت نمود.

کلیدواژه‌ها: حقوق محیط‌زیست مالیت مواهب طبیعی فقه منطقة الفراغ- زیان

مقدمه

علی‌رغم قایل شدن به حرمت تخریب اموال عمومی مثل مساجد اکثر فقها از صدور حکم وضعی ضمان نسبت به چنین تخریبی اجتناب نموده‌اند. به تبع چنین نظریه‌ای بسیاری از خسارت‌هایی که به محیط‌زیست که جزء مشترکات یا اموال عمومی هستند بدون جبران باقی می‌ماند. در این مقاله دنبال اثبات مال بودن مواهب طبیعی هستیم و بعد از ارائة تعاریف مورد نیاز، مالیت این مواهب را از طریق تمسک به فتاوای برخی فقها و نیز مذاق شریعت و طرح موضوع در ناحیه منطقةالفراغ مورد بررسی قرار داده‌ایم. اکنون چند تعریف لازم را ارائه می‌نماییم.

1- تعریف محیط‌زیست

معنی لغوی: محیط‌زیست ترجمة فارسی واژة (Environment) به معنای محیط پیرامونی است[1] محیط واژه‌ای عربی، اسم فاعل از باب افعال و ریشة آن حوط است.[2] و به معانی احاطه‌کننده، مکان زندگی آدمی و اقیانوس آمده است[3]. زیست واژه‌ای فارسی و مترادف زندگی و حیات به شمار می‌رود؛ بنابراین محیط‌زیست از نظر لغوی به معنای محل زندگی و سکونت و نیز آنچه زندگی را در بر گرفته است، می‌باشد.

معنی اصطلاحی: تعریف اصطلاحی محیط‌زیست را در حقوق ایران به شرح زیر می‌توان ارائه نمود:

در حقوق داخلی، کامل‌ترین تعریف در مورد محیط‌زیست آن است که (فضایی است با تمامی شرایط فیزیکی و بیولوژیکی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و غیره که همه موجودات زیست‌کننده در آن‌ها را شامل می‌شود و مجموعه روابط بین آن‌ها را در بر می‌گیرد)[4]

گاهی محیط‌زیست دربارة شهر و مناظر به کار می‌رود. در این مورد می‌توان به مادة 5 قانون حفظ و گسترش فضای سبز و جلوگیری از قطع بی‌رویة درخت، مصوب 11 مرداد 1352 اشاره کرد که مقرر می‌دارد:

از «بین بردن درختان واقع در معابر، پارک‌های عمومی، میادین داخل شهر، هم‌چنین شاه‌راه‌ها و راه‌های عمومی خارج شهر ممنوع است، مگر طبق آیین‌نامه‌های قانون حفاظت محیط‌زیست یا بند 5 مادة 6 قانون حفاظت محیط‌زیست».

2- تعریف ضرر (زیان)

ضرر – این واژه در متون اسلامی فراوان به کار رفته است، آقای سیستانی (دام‌ظله) مفهوم آن را نزد عرف بسیار روشن می‌دانند[5]با این وجود واژه‌هایی چون ضد نفع[6]و خلاف نفع[7] را می‌توان مترادف با کلمه ضرر گرفت و زیان را مترادف با ضرر دانست که گاهی از آن تعبیر به خسارت هم می‌شود[8].

3- تعریف منطقةالفراغ

منطقةالفراغ به حوزه‌هایی از شریعت اسلامی ناظر است که به سبب ماهیت متغیر آن، احکام موضوعات وعناوین می‌تواند متغیر باشد و شارع وضع قواعد متناسب با اوضاع واحوال، مقتضیات زمان و مکان را با حفظ ضوابط در چارچوب معینی برعهدة ولی فقیه نهاده باشد.[9]

4- تعریف مذاق شریعت

منظور از مذاق شریعت، تمسک به قاعدة روشنی است که با وجود صحت استناد آن به شارع دلیل صریح یا ضمنی خاصی برای آن وجود نداشته باشد.[10] بحث بیشتر از مذاق شریعت را در قسمت سوم مقاله ارائه خواهیم کرد.

فقه حكومتى و محيط‏ زيست

چكيده

گسترش جوامع انسانى و توسعه شهرنشينى موجب پيدايش پديده هايى همچون تخريب و آلودگى محيط زيست شده است كه اين گونه موارد موجب از بين رفتن محيط زيست گشته است. به دليل اهميت اين پديده در روند حيات انسانى عصر حاضر، اين نوشتار بر آن است تا موضع فقه را در برابر محيط زيست، با استناد به منابع فقهى، به دقت شناسايى كند. همچنين با طرح موضوع هاى متنوعى در قالب مسائل و قواعد فقهى، مسئوليت هاى ناشى از آسيب و تخريب محيط زيست تبيين شده است.

در اين نوشتار معلوم مى شود كه مقوله محيط زيست، به خوبى مورد توجه شريعت قرار دارد و احكام و ملزومات صريحى در زمينه هاى مرتبط با آن مطرح است.

كليدواژه ها: فقه، محيط زيست، مبانى فقهى محيط زيست، قواعد فقهى.

مقدمه

بديهى است محيط زيست يكى از مشتركات جامعه به شمار مى آيد و حفظ آن، پاسخ به يكى از نيازهاى امروز جامعه براى نگهدارى بيشتر از محيط زيست و رعايت حقوق عمومى است. همچنين تخريب محيط زيست، معلول نابرابرى هاى اجتماعى و استفاده هاى نادرست از طبيعت، و يكى از عوامل تضييع حقوق انسان هاست. با نگاهى به متون دينى مى توان دريافت كه محيط زيست، توجه به تأمين سلامت آن و حركت در جهت دستيابى به محيط سالم، از حقوق اساسى بشر است؛ همان گونه كه تخريب محيط زيست در اثر نشناختن حقوق بشر است. انسان در مقام اشرف مخلوقات و جانشين خداوند بر روى زمين، حق دارد از نعمت هاى الهى استفاده كند؛ اما اين استفاده نبايد آنچنان باشد كه حق ديگران در بهره بردارى از اين نعمت الهى در خطر قرار گيرد. رابطه فقه و محيط زيست يك رابطه تنگاتنگى هست به گونه اى كه تأليفات بسيارى به زبان عربى و فارسى به نگارش درآمده اند، مانند: اسلام و محيط زيست، نوشته محمد حسينى شيرازى، حق بر محيط زيست، از فيروزى، المحافظه على البئيه من منظور الاسلام دارسه الناصيليه ى وضوء الكتاب و السنه و مقاصد الشريعه تأليف قطب ريسونى و...، ولى در مقاله حاضر در حد توان با استفاده از ادله اربعه و استدلال هاى متفاوت مسئله را واكاوى مى كنيم و از همه مهم تر به مسئله فقه حكومتى و رابطه آن با محيط زيست پرداخته شده است.

سؤال اصلى ما تبيين رابطه فقه و محيط زيست (فقه حكومتى با محيط زيست) است و در اين بين به سؤالات فرعى (مالكيت محيط زيست، اباحه استفاده از محيط زيست) پاسخ داده شده است.

تعاريف

فقه

كلمه فقه در لغت به معناى فهميدن، دانستن، ادراك و علم آمده است (ابن منطور، بى تا، ج 13، ص 152). اما آنچه از تصريح لغويان و كاربردهاى كلمه فقه پيداست، معناى فقه، اخص از مطلق فهميدن است و منظور از آن، علم و دانستنى است كه با تأمل و دقت همراه مى شود (راغب اصفهانى، بى تا، ص 348). در اصطلاح نيز فقه به معناى ذيل آمده است:

اصطلاح عام: همه معارف و احكامى است كه از سوى خداوند نازل شده است؛ چه در زمينه اعتقادى و اخلاقى و چه در زمينه فروع عملى (تهانوى، بى تا، ج 3، ص 478).

اصطلاح خاص: احكام شرعى و فرعى عملى است كه عبادات، معاملات، مسائل حقوقى، كيفرى، تجارى و... را دربر مى گيرد و امروزه بخشى از آن در رساله هاى علمى به صورت فتوا ديده مى شود (حسين زاده، 1388، ص 26).

به معناى علم فقه: در اين اصطلاح، فقيهان در طول تاريخ فقه و سير تطور آن، معانى متعددى براى فقه بيان كرده اند كه از ميان آنها، اين عبارت شهرت بيشترى دارد: «الفقه هو العلم بالاحكام الشرعيه الفرعيه عن ادلته التفصيليه» (شهيد اول، 1412ق، ج 1، ص 40؛ فاضل مقداد، بى تا، ص 5)؛ فقه، علم به احكام شرعى فرعى از روى ادله تفصيلى است.

محيط زيست

در تعريف محيط زيست آورده اند: فضايى با تمامى شرايط فيزيكى و بيولوژيكى، اجتماعى و سياسى و غيره كه همه موجودات زيست كننده در آن را شامل مى شود و مجموعه روابط آنها را دربر مى گيرد (مجموعه قوانين محيط زيست ايران، ص 23).

اهميت محيط زيست در فقه

در آموزه هاى اسلامى به طور عام، و در نزد اماميه به طور خاص، عناصر طبيعت اعم از آب، هوا، خاك، درختان، گياهان و جانوران، جايگاه و ارزشى ويژه دارند كه بيشتر ناشى از وحدت عناصر جهان، و برگرفته از جهان بينى توحيدى است. با اينكه طبيعت و محيط زيست در اختيار انسان در مقام خليفه الهى قرار دارد، نشانه اى از قدرت و عظمت الهى توصيف شده است كه اين خليفه را آن گونه كه شايسته اوست، به حفظ و حراست از آن نيز متعهد مى كند. در واقع، محيط زيست در اسلام، امانتى است كه به انسان سپرده شده است تا از آن به شكل مناسب استفاده كند. در نزد اماميه، مسئوليت انسان نسبت به محيط زيست را مى توان در قول و فعل معصومان عليهم السلام و فقيهان متقدم و متأخر مشاهده كرد. حضرت على عليه السلام به گونه اى تكان دهنده يادآور مسئوليت انسان در برابر آنچه پيرامونش مى گذرد يادآورى مى كند: «از خدا بترسيد درباره بندگان و شهرهاى او؛ زيرا كه در قيامت مورد سؤال واقع مى شويد، از همه چيز، حتى در مورد حيوانات» (حرعاملى، بى تا، ج 5، ب 8). اين روايت بيانگر آن است كه انسان ها حتى در برابر اماكن و موجودات زنده مسئول اند. شكار تفريحى نيز در روايات و فتاواى فقيهان شيعه فعلى حرام بيان شده است كه موجب تمام بودن نماز شكارچى مى شود. زراره از امام صاق عليه السلامدر مورد شكسته يا تمام بودن نماز صيادى سؤال كرد كه براى تفريح شكار مى رود؛ امام عليه السلام فرمودند: نماز وى شكسته نيست و دليل شكسته نبودن نماز اين است كه به خاطر تفريح شكار مى كند (حرعاملى، بى تا، ج 5، باب 8). بنابراين، شكار تنها براى رفع نياز و ارتزاق صياد مجاز اعلام شده است و در صورتى كه صيادى با طى مسافتى لازم بخواهد نماز خود را شكسته به جا آورد و اين شكار براى تفريح باشد، به دليل اينكه فعل حرام مرتكب شده است، بايد نماز را تمام به جا آورد. از امام صادق عليه السلامنقل شده است كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مردم را از شلاق زدن به صورت چارپايان و كشتن زنبور عسل نهى مى كردند. از نظر برخى از فقيهان شيعه، عناصر محيط زيست اعم از آب هاى عمومى، هوا، خاك، نور آفتاب از مشتركات هستند و آلوده كردن و استفاده نابجا از آنها ممنوع است. از جمله اصول و قواعدى كه در آراى فقيهان شيعه درباره محيط زيست بيان شده است، مى توان به نهى فساد در زمين، لزوم حفظ نسل، احترام به اموال و لزوم رعايت بهداشت فردى اشاره كرد.

اصل اباحه در استفاده از محيط زيست

در هنگام شك در احكام فقهى و نداشتن دليل معتبر شرعى، معمولاً اصولى وجود دارد كه فقيهان حكم اوليه آن مسائل را با توجه به اصل مربوط به آن مسئله صادر، و سپس بيان مى كنند كه صدور حكم بر خلاف اين اصل به دليل و اثبات نياز دارد. بنابراين، اگر حرمت يا كراهت يك عمل با دليل معتبر شرعى اثبات شود، آن عمل حرام يا مكروه، و چنانچه چنين دليلى وجود نداشته باشد، آن عمل حلال و مباح خواهد بود؛ به اين آزادى انسان ها در انجام دادن اعمال دلخواه خود، در اصطلاح اصل اباحه يا جواز گفته مى شود. در مورد استفاده انسان از محيط زيست نيز همين اصل جارى است و او اجازه دارد تا از محيط اطرافش به هر شكل كه خواسته باشد استفاده كند، مگر اينكه نوع خاصى از استفاده او، مشمول حكم ممنوعيت يا حرمت شده باشد. در همين زمينه، علم اصول اثبات كرده كه اصل در اشيا، اباحه و آزاد بودن است، مگر اينكه ممنوعيت با دليل قطعى و يقينى اثبات شود؛ بدين معنا كه انسان ها در تمام كارهايى كه انجام مى دهند آزادند و هيچ ممنوعيتى در كار نيست و همه امور براى آنها مباح است، مگر اينكه خلاف آن با دليل قطعى و يقينى اثبات شود (ر.ك: شهيد ثانى، 1413ق). دليل ذكرشده به خوبى بر آزادى انسان در تمام شئون زندگى، و از جمله در استفاده از محيط زيست دلالت دارد. افزون بر اين، مى توان براى اثبات آزادى انسان در استفاده از محيط زيست، به دليل هاى عقلى همچون قبح عقاب بلا بيان نيز استناد كرد. براساس اين دليل، چنانچه استفاده خاصى از محيط زيست حرام و ممنوع باشد، شارع مقدس بايد آن را بيان كند، وگرنه مؤاخذه بدون بيان قبيح خواهد بود (مظفر، 1368، ج 1، ص 251). بنابراين انسان در استفاده از محيط زيست، تا زمانى كه حرمت اثبات نشود، آزاد است.

توجه به محیط زیست با رهیافت قرآنی

در مطلب ذیل ضرورت حفظ محیط زیست با رهیافت قرانی را بررسی می کنیم. که در این مطلب براین نکته تاکید شده است که جامعه بین الملل برای رفع معضل الودگی محیط زیست و محافظت از محیط زیست مایل به معاضدت و مددرسانی دین می باشد.

«ضرورت توجه به محیط زیست با رهیافت قرآنی». گزاره ای که در مطلب ذیل به بررسی ان خواهیم پرداخت .

پیشرفت علم و تکنولوژی و افزایش توان فن آوریها در بهره‌برداری از منابع طبیعی تعادل‌ زیست محیطی، در دو قرن حاضر به زیان طبیعت بر هم خورده است که پدیده‌ای نگران کننده و گاه جبران ناپذیر می‌نماید.

بنابر همین ضرورت نگارنده در این نوشتار تلاش می‌کند تا دیدگاه دین مبین اسلام را به عنوان یکی از ادیان الهیِ موثر و مدعی پاسخگویی به همه نیازهای مادی و معنوی، دنیوی و اخروی بشر در همه زمانها و مکانها، مورد بررسی قرار داده ونقش آن را در حمایت از طبیعت و مسائل زیست محیطی بدست دهد.

مقدمه

تبیین «محیط زیست»، ضرورت اهتمام به تامین سلامت آن، اصول مبادی زیست محیطی، راه‌های نیل به محیط سالم وبالاخره اهداف اصیل آن، از حقوق اساسی بشر و جزء وظایف بشری است و تأمین آن از علوم انسانی و قدرتهای بشری مایه می‌گیرد. چنانکه تخریب آن نیز در اثر عدم معرفت به حقوق بشر یا انجام ندادن وظایف بشری می‌باشد. قرآن کریم آرایش نظام هستی را پایه آرامش بشر معرفی می‌کند و زیبایی جهان آفرینش را در نظام‌مند بودن آن دانسته و اگر آسیبی به ساختار آن برسد، هم او از نیل به هدف اصیل‌اش بازمی‌دارد، هم دیگران را از فیض او محروم می‌کند. گروهی به بهانه حفظ صنعت، سنّتِ زیبای خلقت را به بدعت تبدیل و نظام با شکوه آفرینش را به هرج و مرج آلایش و آلودگی دگرکون می‌نمایند.[2] پس از انقلاب صنعتی در اروپا و رشد و توسعه فن آوری؛ «محیط زیست» در معرض خطر جدی قرار گرفته و مایه نگرانی جهانیان شد. امروزه نیز به سبب سودجویی‌های ظالمانه و خودکامگی‌های قدرتهای بزرگ بیشتر از پیش در معرض نابودی است. آلودگیهای فزاینده‌ خاک، آب و هوا بیش از پیش محیط زیست را تهدید نموده و آسیب‌های جبران ناپذیری به آن وارد نموده است.

امروزه عوامل تخریب کنندة طبیعت و محیط زیست چنان رو به گسترش است که یکی از موضوعات مهم جهان معاصر حداقل از دهه 1970 م به این سو شد و توجه به «محیط زیست» و «مسائل زیست محیطی» تا جایی رسید که در هر کشور سازمانهایی درباره آن بوجود آمد و از سویی دانشمندان زنگ انذاز به صدا درآوردند و قرآن نیز پیام خویش را درباره ناسپاسان زیست محیطی و فاقدان فرهنگ صیانت محیط زیست اینگونه بیان می‌فرماید:« ظهر الفساد فی البرّ والبحر بما کسبت ایدی الناس لیذیقهم بعض الذی عملوا لعلّهم یرجعون»[3] لذا صنایع تجربی موظف‌اند که در راستای تأمین سعادت و سلامت تمام بشر جهت گیری کنند و درغیر این صورت ؛ «و اذا تولّی سعی فی الارض لیفسد فیها و یهلک الحرث والنسل والله لایحب الفساد»[4]

اکنون این پرسش مطرح است که اسلام به عنوان یک دین کامل که مدعی پاسخگویی به همه نیازهای بشری در همه اعصار می‌باشد چه نقشی در حمایت از طبیعت و محیط زیست دارد؟

آیا مسائل زیست محیطی در اسلام جایگاهی دارند یا خیر؟

برای شکافتن این پرسش و رسیدن به پاسخی مناسب، لازم است فصول پیش رو را تحت عناوین «مفهوم محیط زیست، اهمیت و نقش محیط زیست در زندگی انسان، عوامل آلودگی و تخریب محیط زیست، راه‌کارهای حفاظت از محیط زیست» مورد بررسی قرار داد و سرانجام به نقش اسلام در حمایت از منابع طبیعی و محیط زیست اشاره شود.

مهاجرهراسی؛ علی رضا رجایی در گفت‌وگو با شفقنا: مهاجرین مسئله‌ای نیست، بحث اساسی کسانی‌اند که مهاجم‌اند/ هزاره‌ها پناهجو هستند باید تفکیک شوند

شفقنا افغانستان – ایران و پاکستان چندین دهه است که میزبان پناهجویان و مهاجرین افغانستانی‌اند. پاکستان به‌‎تازگی اعلام کرده است که دیگر صبرش به پایان رسیده و شهروندان افغانستان باید به کشورشان برگردند. در ایران هم حضور اتباع افغانستان با انتقادات و نارضایتی‌هایی مواجه است. دلیل این وضعیت که «مهاجرهراسی» تلقی می‌شود چیست؟ آیا نگرانی‌ کشورهای میزبان درباره‌ی اتباع افغانستان قابل توجیه است؟ خبرنگار شفقنا افغانستان این پرسش‌ها را در گفت‌وگو با علی رضا رجایی، کارشناس مسائل افغانستان و همچنین دیپلمات سابق ایران در افغانستان در میان گذاشته است.

چهار روز پس از زلزله مرگبار هرات؛ �نیازهای گسترده بشری و روندکند امداد رسانی�

امروز چهار روز از وقوع زمین لرزه مرگبار در ولایت هرات در غرب افغانستان می گذرد و این منطقه دیروز نیز شاهد سه پس لرزه نسبتا قدرتمند بود.

به گزارش خبرگزاری شفقنا افغانستان، تلاش های نجات و جستجو برای بیرون کشیدن اجساد از زیر آوار هنوز در مناطق زلزله زده ادامه دارد و آمارهای نهایی از تلفات و خسارات منتشر نشده است.

بر اساس آخرین آماری که وزارت دولت در امور مبارزه با حوادث طالبان اعلام کرده، چهار هزار نفر در این زمین لرزه مرگبار کشته و زخمی شده اند. این وزارت شمار کشته ها و زخمی ها را از هم تفکیک نکرده است.

دفتر هماهنگ کننده کمک های بشردوستانه سازمان ملل متحد (اوچا) هنوز آمار جدید از شمار تلفات و خسارات وارد شده بر اثر این زمین لرزه را اعلام نکرده است.

طالبان می گویند که بر اثر این زمین لزره در 20 روستا، یک هزار و 983 خانه کاملا ویران شده است، اما با وجود اینکه هنوز آمار نهایی خسارات این زمین لرزه مشخص نیست.

صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل متحد (یونیسیف) اوایل صبح دیروز اعلام کرد که یک هزار و 700 خانواده در این زمین لرزه در هرات آسیب دیده اند، اما جزئیات بیشتری در این مورد منتشر نکرده است.

با وجود این که امروز چهار روز از این زمین لرزه مرگبار می گذرد، اما هنوز اطلاعات دقیق در مورد شمار تلفات، میزان خسارات، شمار آوارگان و نیازهای بشری ارائه نشده است.

چهار روز پس از زلزله مرگبار هرات؛ «نیازهای گسترده بشری و روندکند امداد رسانی»

امروز چهار روز از وقوع زمین لرزه مرگبار در ولایت هرات در غرب افغانستان می گذرد و این منطقه دیروز نیز شاهد سه پس لرزه نسبتا قدرتمند بود.

به گزارش خبرگزاری شفقنا افغانستان، تلاش های نجات و جستجو برای بیرون کشیدن اجساد از زیر آوار هنوز در مناطق زلزله زده ادامه دارد و آمارهای نهایی از تلفات و خسارات منتشر نشده است.

بر اساس آخرین آماری که وزارت دولت در امور مبارزه با حوادث طالبان اعلام کرده، چهار هزار نفر در این زمین لرزه مرگبار کشته و زخمی شده اند. این وزارت شمار کشته ها و زخمی ها را از هم تفکیک نکرده است.

دفتر هماهنگ کننده کمک های بشردوستانه سازمان ملل متحد (اوچا) هنوز آمار جدید از شمار تلفات و خسارات وارد شده بر اثر این زمین لرزه را اعلام نکرده است.

طالبان می گویند که بر اثر این زمین لزره در 20 روستا، یک هزار و 983 خانه کاملا ویران شده است، اما با وجود اینکه هنوز آمار نهایی خسارات این زمین لرزه مشخص نیست.

صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل متحد (یونیسیف) اوایل صبح دیروز اعلام کرد که یک هزار و 700 خانواده در این زمین لرزه در هرات آسیب دیده اند، اما جزئیات بیشتری در این مورد منتشر نکرده است.

با وجود این که امروز چهار روز از این زمین لرزه مرگبار می گذرد، اما هنوز اطلاعات دقیق در مورد شمار تلفات، میزان خسارات، شمار آوارگان و نیازهای بشری ارائه نشده است.

زلزله مرگبار هرات؛ «بیش از هزار کشته، صدها ناپدید و افزایش تلاش های کمک رسانی»

دفتر هماهنگ کننده کمک های بشردوستانه سازمان ملل متحد در افغانستان (اوچا) در پایان دومین روز تلاش های جستجو برای بیرون کشیدن افراد از زیر آوار، اعلام کرده که شمار تلفات زمین لرزه در ولسوالی «زنده جان» در هرات به یک هزار و 23 نفر و شمار زخمی ها به یک هزار و 663 نفر رسیده است.

به گزارش خبرگزاری شفقنا افغانستان، بر اساس این آمار که شب گذشته منتشر شده است، 5013 نفر دیگر که شامل 203 مرد و 213 زن می شوند، در مناطق زلزله زده هرات هنوز ناپدید هستند.

دفتر هماهنگ کننده کمک های بشردوستانه سازمان ملل متحد گفته است که «تلاش های جستجو و نجات همچنان ادامه دارد و تیم های ارزیابی سریع چند بخشی، در مناطق آسیب دیده مستقر شده اند.»

بعد از ظهر دیروز، وزارت مبارزه با حوادث طالبان مجموع شمار زخمی ها و کشته های این زمین لرزه دو هزار و 53 نفر اعلام کرده بود.

این وزارت ابتدا ظهر دیروز در یک کنفرانس خبری، آمار نادرستی از شمار تلفات این زمین لرزه اعلام کرد که بعدا آن را تصحیح و از اشتباه پیش آمده از مردم افغانستان عذرخواهی کرد.

مهاجران افغانستانی؛ «آواره از وطن، طرد شده از ایران و پاکستان» / گزارش شفقنا

شفقنا افغانستان – حضور گسترده مهاجران و پناهجویان افغانستانی در ایران و پاکستان، این روزها بحث های زیادی را در سطح دولت ها، جوامع، رسانه ها و شبکه های اجتماعی این دو کشور ایجاد کرده است.

در پاکستان، دولت تصمیم گرفته است که بیش از یک میلیون مهاجر و پناهجو به «اجبار» اخراج کند و در ایران، موجی از آنچه که «مهاجرستیزی» و «نفرت پراکنی» علیه مهاجران و پناهجویان گفته می شود، به راه افتاده است و مواردی از خشونت علیه مهاجران نیز اتفاق افتاده است.

اما آنچه که در بحث های رسانه و موج های که شبکه های اجتماعی ایجاد شده، کمتر به آن توجه می شود، ریشه ها و عوامل اصلی مهاجرت شهروندان افغانستان به کشورهای ایران و پاکستان است.

بسیار مهم است که مسئله مهاجرت و پناه گرفتن شهروندان افغانستان در ایران و پاکستان، با نگاه به شرایط ویژه این کشور پس از حضور طالبان در قدرت، مورد بررسی قرار گیرد و از زوایای مختلف اخلاقی، دینی، حقوقی و قانونی به آن پرداخته شود.

درآمدى بر فقه محیط زیست

چکیده

حفاظت از محیط زیست از مباحث مهم و کاربردى روزگار است که به پردازش و تحقیق در حوزه هاى مختلف از جمله فقه اسلامى نیاز دارد. فقه مبناى قوانین اجتماعى و فردى است و از این رو بازشناسى ظرفیت هاى موجود در منابع فقهى اعم از کتاب, سنت, عقل و اجماع داراى اهمیت
است. براى شناخت این امر سه عرصه مختلف وجود دارد: یکم. مسئولیت همگانى; دوم. مسئولیت حاکم اسلامى; سوم. احکام و قواعد خاص و عام فقهى. هرکدام از این سه در نوع خود مهم ترین ابزار حفاظت و جلوگیرى از تخریب هاى محیط زیست است.

کلیدواژه‌ها:

فقه، محیط زیست، مسئولیت همگانى، مسئولیت حاکم اسلامى، قواعد فقه، ضمان

اصل مقاله

مقدمه

بى شک براى بقاى بشر باید به حفاظت از محیط زیست اندیشید. اصطلاح محیط زیست در هیچ یک از کنوانسیون ها, معاهدات و بیانیه هاى مهم بین المللى تعریف نشده, اما با نگاهى کلى مى توان گفت محیط زیست به همه شرایط و عوامل فیزیکى, اقتصادى, فرهنگى, اجتماعى و زیباشناختى اطلاق مى شود که اشیاء و اموال موجود در کره زمین در حیطه آن قرار دارد و بر مطلوبیت و ارزش آن اموال نیز کیفیت زندگى بشر اثر گذار است.
اغلب فاجعه هاى زیست محیطى که هر از گاهى در گوشه و کنار این دنیاى پهناور رخ مى دهد, حاصل فعالیت هایى است که بشر به ویژه از صد سال قبل در راه رسیدن به توسعه و رفاه, در طى فرایند صنعتى شدن به آنها دست یازیده و همگى باعث تخریب و آلودگى محیط زیست مى شود. مدت هاست که علاج این گونه نابسامانى ها که سلامتى بشر را به خطر انداخته, فکر انسان را به خود مشغول داشته و نشست هاى بین المللى متعددى را شکل داده است.
امروزه بسیارى از کشورها, به سوى توسعه پایدار گام برداشته اند. لازمه هر توسعه پایدار برآوردن نیازهاى نسل فعلى است, بى آنکه به زیان رساندن به توانایى نسل هاى آینده براى برآوردن نیازها انجامد.
از این رو براى ادامه توسعه فراگیر و پایدار ضرورى است در سیاست هاى کلان و خرد اقتصادى و فرهنگى تعدیل هایى صورت پذیرد و در حوزه قانونگذارى, اصول قانونى استوار با ضمانت اجرایى تمام وضع و آموزش هاى مربوط به حفاظت از محیط زیست فراگیر و عرفى شود, چنان که در بین عامه مردم رواج پیدا کرده باشد و آموزش که مقدمه فرهنگ سازى است, زمینه پیروى مستمر از قوانین محیط زیست را براى عموم مردم فراهم کند. البته عامل اساسى و محکمى که درباره فرهنگ سازى بسیار تأثیرگذار است, بایدها و نبایدهاى دین و دستورهاى دینى و فقهى اسلام است که مهم ترین عامل ضمانت اجرایى مسلمانان است. ازاین رو به نظر مى رسد مى توان میان فقه و محیط زیست تعاملى نقش آفرین ایجاد کرد و براى پیش برد فرهنگ سازى حفاظت محیط زیست از ظرفیت هاى نهفته در قرآن کریم و سنت معصومان(ع) بهره برد.
درباره شناخت ظرفیت هایى که مى توان در فقه اسلامى براى حفاظت از محیط زیست بدانها استناد کرد, به سه حوزه مختلف مسئولیت همگانى, حاکمیت, قواعد و اصول عام و خاص و آن گاه به تبیین رویکرد و اصول مدون در فقه و حقوق اسلامى باید پرداخت:

الف) مسئولیت همگانى در حفظ محیط زیستنظام اسلامى دیده بانى و مراقبت از یکدیگر را در جامعه با عنوان امر به معروف و نهى از منکر یاد مى کند و بى تردید محافظت و مراقبت از محیط زیست از شئون زندگى اجتماعى است و از این جهت مشمول این ادله مى شود.
وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةُ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ;1
باید از میان شما, جمعى دعوت به نیکى و امر به معروف و نهى از منکر کنند! و آنها همان رستگارانند.
خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلین;2
با آنها مدارا کن و عذرشان را بپذیر و به نیکى ها دعوت نما و از جاهلان روى بگردان!
علامه طباطبایى (عرف) را چنین معنا مى کند:
واژه (عرف) به معناى سنت ها و سیره هاى زیبایى است که عقلاى جامعه آن را مى شناسند. در مقابل (عرف) (معروف) رفتارهاى نادر وغیر مرسومى است که عقل اجتماعى آنها را برنمى تابد که به آن در اصطلاح (منکر) گفته مى شود.3
به طورکلى بر آنچه در نزد عقل و شرع نیکو و پسندیده شناخته شده, در اصطلاح قرآن (عرف) نامیده مى شوند که انسان باید پیوسته در جامعه این روش پسندیده را در پیش گیرد و دیگران را به آن دعوت و سفارش کند.
دستور قرآنى (وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ)4 و سایر آیات و احادیث در این زمینه تأکیدى است بر اینکه تنها انجام عمل نیک و صالح کافى نبوده, بلکه باید دیگران را به این روش دعوت کرد تا در جامعه عمل صالح گسترش پیدا کند, همگانى شود و در همه جا گسترش یابد.
اگر انسان به قدرت ایمان و علم مجهز نباشد و از طرف دیگر, نظارت سایر انسان هاى مسئول بر وى ضعیف و سست گردد به آسانى به سوى فساد منحرف مى شود که این گونه فسادها مى تواند عرصه محیط زیست و بستر حیات انسانى را با بحران و معضلات عدیده اى مواجه سازد. از این رو دعوت مردم به رفتارهاى هنجارى زیست محیطى در قالب (امر به معروف و نهى از منکر) ماهیتى زیست محیطى دارد که در حقیقت ضامن اجراى وظایف فردى و اجتماعى در قبال محیط زیست است و در حکم روح و جان آنها محسوب مى شود.
از نظر تعالیم الهى, ایستادگى دربرابر فساد راز بقاى دین و انسانیت تلقى شده است. قرآن کریم تباهى امت هاى گذشته را نتیجه عدم برخورد خردمندان با فسادانگیزى جامعه مى داند:

بحران کم آبی و مشکلات آب آشامیدنی در کابل

«در حال حاضر، سرانه دسترسی به آب در افغانستان ۲۷۷۵ مترمکعب است و در قیاس با همسایه‌ها، وضعیت بهتری دارد. اما زیرساخت‌های آبی تخریب شده است »

آب بعد از هوا بعنوان دومین و مهمترین نیاز انسانها است که حیات موجودات و تداوم آن بوجود آب همچنین شده است. امروزه همگان بر نقش آب در شکل گیری جوامع و نقشی که در توسعه ایفا میکند اذعان دارند. رشد روز افزون جمعیت کشور گسترش صنایع، رخدادهای طبیعی نظیر خشکسالی های پی در پی، افزایش تقاضاها و ناهمگونی توزیع مکانی و زمانی این ماده حیاتی همه و همه سبب گردیده تا تأمین آب شد، به یک دغدغه ذهنی در بسیاری از کشورها تبدیل شود. اعمال سیاستها در چگونگی مصرف در کنار مدیریت توزیع حتی در کشورهای پرآب نیز یکی از ابزارهای موثر اقتصادی محسوب میشود. از جمله مواردی که همه ی جوامع به آن نیازمندند بکارگیری روشهای مناسب جهت بهینه سازی مصرف آب است. که بهینه سازی مصرف آب برای کل کشور از نظر هزینه های پرداختی و نیز آلودگی محیط زیست از اهمیت بسیار بالای برخوردار است. هدف از مدیریت مصرف آب پاسخگویی به نیازهای آبی کشور از طریق افزایش بهره وری و کارآوری آب و اعمال انضباط در مصرف صحیح و بهینه آن است.