محیط زیست از دیدگاه روایات
علاوه بر آیات قرآن، در روایات نیز موضوع محیط زیست مورد توجه قرار گرفته است از جمله اینکه در روایات متعددی از آلوده کردن آبها و همچنین چاهها، رودها و... نهی شده است[۱۷] و از طرفی در روایات پیامبر(ص) و اهلبیت(ع): حکایت شده که همواره مؤمنان را به درخت کاری تشویق میکردند و آن را عملی مقدس و دارای اجر فراوان میدانستند و خود نیز در این راه پیشگام بودند.[۱۸] پیامبر اسلام از قطع درختان و به آتش کشیدن مزرعهها حتی در جنگها و برای دستیابی به پیروزی نهی میکردند.[۱۹] وقتی در جنگها ضربه زدن به محیط زیست ممنوع است بدیهی است که در غیر جنگ نیز ممنوع خواهد بود.
نتیجهگیری
دستورات اسلام را در مورد محیط زیست در یک نگاه کلی میتوان از سه جهت اعتقادی، فقهی و اخلاقی مورد بررسی قرار داد.
۱- از نظر اعتقادی
با توجه به آیات و روایات، همه آسمانها، زمین، خورشید، ماه، ستارگان، گیاهان و... را خداوند خلق کرده است به گونهای که بهتر از آن ممکن نیست.[۲۰] (نظام احسن) و هیچگونه سستی و کاستی هم در آن راه ندارد[۲۱] و اگر خلل و فسادی در آن جاری شود به علت افراط و تفریطهای بشر است.[۲۲] اعتقاد به معاد و احساس مسئولیت انسانها در اسلام اصلی است که انسان را دعوت میکند که مراقب رفتار و اعمال خویش باشد و همین احساس او را نیز در قبال طبیعت و محیط زیست مسئول میداند.[۲۳]
و از طرفی قرآن، انسان را جانشین خدا در زمین معرفی میکند[۲۴] که این خود منشأ بسیاری از وظایف مهم بشر میباشد از جمله اینکه باید محیطی را که در آن زندگی میکند سالم نگه دارد و در بالندگی آن بکوشد. بنابراین اعتقاد به اینکه انسان خلیفه و بنده خدا در روی زمین است و اینکه محیط زیست امانتی است و او در قبال آن مسئول است و روزی باید پاسخگوی حفظ آن باشد میتواند نقش بسیار عظیمي در حفظ محیط زیست ایفا کند.
از اینرو با یک بررسی کلی در سطح جهان بدست میآید: «افرادی که به انگیزههای مختلف به محیط زیست ضرر میزنند جزء گروهی هستند که به امور یاد شده معتقد نمیباشند».
۲- از نظر فقهی و حقوقی
در فقه غنی اسلام، قواعدی داریم که به گونهای با مسائل مربوط به طبیعت و محیط زیست مربوط است. که برخی از آنها را بر میشماریم:
۱. قاعده «لاضرر»: یک قاعده فقهی است که طبق آن هرگونه حکميکه زیان آفرین باشد تشریع نشده است[۲۵] و این قاعده نمیگذارد که گروه زیادی از مردم بدون دلیل ضرر ببینند پس بر طبق این قاعده، احداث یک کارخانه بزرگ که مواد آلاینده آن برای مردم شهر زیان آفرین باشد یا استفاده از وسیله نقلیهای که هوا را آلوده میکند و یا رهاکردن فاضلابها در رودخانهها و یا دریاچهها، بر پایه این قاعده مهم فقهی مجاز نمیباشد.[۲۶]
۲. قاعده اتلاف مال دیگران: که در باب ضمان مطرح است[۲۷] بر طبق این قاعده هرکس به امکانات مسلمانان زیانی برساند یا درختان و مزرعه کسی را آتش بزند ضامن آن خواهد بود از این رو کسی که به پیکره طبیعت زیان برساند و به محیط زیست لطمه بزند باید خسارت آن را جبران کند و این گونه موارد چون مربوط به عموم مردم است، عفو و یا مجازات اینگونه افراد به حاکم شرع بر میگردد و این قاعده مانع کسانی است که قصد دارند منفعت عموميجامعه را تحت الشعاع منافع خود قرار دهند.[۲۸]
۳. اختلال نظام زندگی انسان: «هر حکمي که موجب اختلال زندگی آدميشود ممنوع است و تخریب محیط زیست از این قاعده مستثنی نمیباشد».[۲۹]
۴. مصلحت جامعه و احکام حکومتی: که مربوط به تدبیرهای رهبری حکومت اسلامي است که حفظ محیط زیست هم از موارد آن است.[۳۰]
۵. از نظر اخلاقی
پایبندی به اصول اخلاقی میتواند راه روشنی فرا روی انسانها قرار دهد و آنها را از تخریب محیط زندگی و طبیعت باز دارد و زمینه سلامت محیط زیست و منابع طبیعی را فراهم سازد. از جمله دوری از حرص و زیاده خواهی که مهمترین عامل ویرانگریهای طبیعت و محیط زیست است. آری از بینرفتن جنگلها، حیوانات و پدیدآمدن امراض مختلف، نتیجه تولید گازهای آلاینده توسط شرکتها و کارخانهجات سرمایهداران جهان است. که با دنیاطلبی و حرص و ولع، فرهنگ تنوع طلبی و مصرفگرایی را در بین مردم جوامع حاکم کردند و در پرتو آن به سود خود رسیدند.
از جهتی جمعیت جهان امروز هر روز افزایش مییابد اما بر حجم کره خاکی افزوده نمیشود که این خود تهدیدکننده محیط زیست میباشد پس باید چگونگی مصرف و بهرهوری از طبیعت مطرح شود که از جمله راهکاری مناسب برای حفظ طبیعت، آموزش «مصرف صحیح» و «دوری از اسراف» و ایجاد روحیه «قناعت» است که باید به صورت یک فرهنگ در جامعه درآید.
معرفی کتاب:
برای آگاهی بیشتر مراجعه شود به:
۱. تفسیر نمونه و المیزان، ذیل آیات مورد بحث.
۲. اسلام و محیط زیست، ترجمه اسماعیل خدادیان مقدم. نویسنده فضلان ام خالد.
۳. طبیعت و محیط زیست از دیدگاه اسلام، سید علی حسینی.
پینوشتها:
[۱] . سوره بقره/۲۲. (الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشاً وَالْسَّمَاءَ بِنَاءً وَأَنْزَلَ مِنَ الْسَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقاً لَكُمْ فَلاَ تَجْعَلُوا لِلّهِ أَنْدَاداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ).
[۲] . نبأ/۱۶ـ۶. (أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَاداً وَالْجِبَالَ أَوْتَاداً وَخَلَقْنَاكُمْ أَزْوَاجاً وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتاً وَجَعَلْنَا الَّيْلَ لِبَاساً وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشاً وَبَنيْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعاً شِدَاداً وَجَعَلْنَا سِرَاجاً وَهَّاجاً وَأَنزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاءً ثَجَّاجاً لِنُخْرِجَ بِهِ حَبّاً وَنَبَاتاً وَجَنَّاتٍ أَلْفَافاً).
[۳] . ق/۹. (وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّماءِ مَاءً مُبَارَكاً فَأَنبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ رِزْقاً لِلْعِبَادِ وَأَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً كَذلِكَ الْخُرُوجُ) و همچنین اعراف / ۵۷ و حدید / ۱۷.
[۴] . سوره بقره / ۱۰۷.
[۵] . رحمن / ۱۰.
[۶] . سوره بقره/ ۶۰.
[۷] . اعراف/ ۸۵.
[۸] . طبیعت و محیط زیست از دیدگاه اسلام، سید علی حسینی، ص ۹۴.
[۹] . سوره بقره/ ۲۰۵.
[۱۰] . تفسير كبير، فخر رازي، قم، انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ چهارم، جلد ۳، ص ۲۱۹؛ مجمعالبيان، علامه طبرسی، جلد ۲، ص ۵۴.
[۱۱] . المیزان، ج ۲، ص ۹۸.
[۱۲] . انبیاء / ۳۲. (و آسمان (= جوّ) را سقف محفوظی قرار دادیم)
[۱۳] . تفسیر نمونه، جلد ۱۳، ص ۴۰۰.
[۱۴] . طبیعت و محیط زیست از دیدگاه اسلام، ص ۹۷.
[۱۵] . انعام / ۱۴۱؛ عبس / ۲۵ ـ ۳۲؛ نباء / ۱۴ ـ ۱۶؛ رحمن / ۶؛ مؤمنون / ۲۰.
[۱۶] . روم / ۴۱؛ تفسیر نمونه، ج ۱۶، ص ۴۵۰.
[۱۷] . وسائل الشیعه، ج ۱، ص ۲۴، حدیث ۱ و ۳.
[۱۸] . کافی، ج ۵، ص ۲۶۰ و مستدرک الوسائل، میرزا حسن نوری، قم، موسسه آل البیت، ج ۱۳، ص ۲۶۰.
[۱۹] . بحارالانوار، ج ۱۹، ص ۱۷۷ و ج ۳، ص ۲۱۹ و ج ۱۰، ص ۱۸۵ و ج ۶، ص ۱۵ و ص ۶.
[۲۰] . مؤمنون/ ۱۴.
[۲۱] . انبیاء/ ۳۳.
[۲۲] . روم/ ۴۱.
[۲۳] . حجر/ ۹۲ ـ ۹۳.
[۲۴] . انعام/ ۱۶۵.
[۲۵] . روایاتی که در بردارندهي این قاعده است، فراوان است مانند اینکه از پیامبر۹ حکایت شده: «لا ضرر ولاضرار فی الاسلام». کافی، ج ۵، ص ۲۹۲، تهران، دارالکتب الاسلامیه و تهذیب الاحکام، محمد بن حسن طوسی، ج ۹، ص ۱۴۷ و ۱۴۶ و فرائد الاصول، مرتضی انصاری، قم، موسسه نشر اسلامی، ج ۲، ص ۵۳۴. بدائع الدر فی قاعده نفی ضرر در مقدمة کتاب امام خمینی، و قاعدة لاضرر و لاضرار، سید علی سیستانی.
[۲۶] . طبیعت و محیط زیست در اسلام، سید علی حسینی، ص ۴۹.
[۲۷] . برخی از فقها این قاعده را از آیه ۱۹۴ سوره بقره استفاده کردهاند: (فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ)؛ (هر کس بر شما تجاوز کرد پس همانند آن تجاوزی که بر شما روا داشته بر او تجاوز کنید). (المبسوط فی فقه الامامیه، محمد بن حسن طوسی، ج ۳، ص ۶) و گروهی از فقها نیز بر دستهای از روایات استناد جستهاند از جمله اینکه از امام صادق(علیه السّلام) سوال شده از حکم چیزی که بر سر راه عبور و مرور مسلمانان قرار داده شده و موجب فرار چهارپایان شده و در نتیجه صاحب چهارپا زمین خورده و صدمه دیده است. در پاسخ از حضرت حکایت شده: «هر چیزی که به راه مسلمانان زیان برساند ضمانآور است.» (وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ج ۱۹، ص ۱۸۱، باب ۹ از ابواب موجبات ضمان و نیز باب ۱۳ حدیث ۱)
[۲۸] . طبیعت و محیط زیست در اسلام، ص ۵۵.
[۲۹] . همان، ص ۶۱.
[۳۰] . همان، ص ۶۵. کتاب مذکور قواعد فقهی دیگری را نیز نام میبرد که به خاطر رعایت اختصار ذکر نکردیم.
منبع:
بخش پرسش و پاسخهای مرکز پژوهش قرآن کریم المهدی(عج)
تهیه و تنظیم: ابراهیم عزیززاده
سیف الدین سلیمي